काठमाडौं। नेवार समुदायले घण्टाकर्ण चतुर्दशी अर्थात् गठेमङ्गल (गथांमुगः चःह्रे) पर्व मंगलबार विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक विधि पूरा गर्दै हर्षोल्लासका साथ मनाएका छन्। विशेषगरी काठमाडौं उपत्यकाका नेवार बस्तीमा घर, टोल र चोकमा विभिन्न परम्परागत गतिविधि गर्दै यो पर्व मनाइएको हो।
गठेमङ्गल नेवार समुदायका मौलिक तथा प्राचीन पर्वमध्ये एक मानिन्छ। प्रत्येक वर्ष साउन कृष्ण पक्षको चतुर्दशीका दिन मनाइने यो पर्वलाई धार्मिक रूपमा भूतप्रेत, पिशाच तथा नकारात्मक शक्तिलाई पन्छाउने र सांस्कृतिक रूपमा घर तथा समुदायको सरसफाइ गर्ने पर्वका रूपमा लिइन्छ।
परम्पराअनुसार नर्कट, पराल तथा छ्वालीलगायत सामग्री प्रयोग गरी घण्टाकर्ण अर्थात् राक्षसको प्रतीकात्मक पुत्ला बनाइन्छ। टोल तथा चोकमा राखिएको उक्त पुत्लालाई दिनभर विभिन्न विधिबाट पूजा गरेपछि साँझ दहन गर्ने वा नजिकको खोला तथा नदीमा लगेर सेलाउने गरिन्छ। यसरी राक्षसलाई बिदाइ गरेसँगै घर–परिवारमा सुख, शान्ति र समृद्धि भित्रिने धार्मिक विश्वास छ।
घण्टाकर्णलाई अत्याचारी तथा मानिसलाई दुःख दिने राक्षसका रूपमा चित्रण गर्ने परम्परा छ। किंवदन्तीअनुसार उसले मानिसलाई दुःख दिने तथा आतंक फैलाउने गरेपछि स्थानीयवासीले विभिन्न उपाय अपनाएर त्यसलाई परास्त गरेको स्मरणमा यो पर्व मनाउन थालिएको विश्वास गरिन्छ। यद्यपि यसको उत्पत्ति र स्वरूपबारे नेवार समुदायका विभिन्न स्थान र परम्परामा फरक–फरक किंवदन्ती पाइन्छन्।
यस दिन भूत, प्रेत तथा पिशाचलाई बिदाइ गर्ने उद्देश्यले तान्त्रिक तथा धार्मिक विधिसमेत गरिन्छ। कतिपय स्थानमा भूतप्रेतको प्रतीकात्मक पूजा गर्ने, घरमा धूप बाल्ने र विभिन्न प्रकारका धार्मिक अनुष्ठान गर्ने चलन छ।
भक्तपुरको दत्तात्रय क्षेत्रलगायत उपत्यकाका विभिन्न नेवार बस्तीमा पनि गठेमङ्गल विशेष उत्साहका साथ मनाइएको छ। स्थानीयवासीले सामूहिक रूपमा राक्षसको पुत्ला तयार पारेर साँझ दहन गरेका थिए। पुत्ला दहन तथा सेलाउने क्रममा स्थानीय परम्परागत बाजागाजा र सांस्कृतिक गतिविधिसमेत देखिएका थिए।
गठेमङ्गललाई सरसफाइसँग पनि जोडिएको छ। धान रोपाइँको व्यस्तता सकिएपछि घर तथा वरपरको वातावरण सफा गर्ने, फोहोर हटाउने र घरभित्र विभिन्न धूप तथा सुगन्धित वस्तु बालेर धुवाँ फैलाउने परम्परा यस दिन रहँदै आएको छ। यस्तो अभ्यासले घरमा रहेका दूषित किटाणु तथा नकारात्मक ऊर्जा हटाउने विश्वास गरिन्छ।
संस्कृतिविद्हरूका अनुसार गठेमङ्गललाई केवल भूतप्रेत पन्छाउने पर्वका रूपमा मात्र बुझ्नु उपयुक्त हुँदैन। यसमा मौसम परिवर्तन, कृषि चक्र, सरसफाइ, सामुदायिक एकता र धार्मिक विश्वास एकैसाथ जोडिएका छन्। वर्षायाममा धान रोपाइँपछि आउने चाडका रूपमा पनि यसको सामाजिक तथा सांस्कृतिक महत्व रहेको उनीहरूको भनाइ छ।
नेवार समुदायमा गठेमङ्गलपछि विभिन्न चाडपर्वको क्रमसमेत सुरु हुने भएकाले यसलाई आगामी सांस्कृतिक पर्वहरूको सुरुआती चरणका रूपमा समेत लिइन्छ। पर्वका क्रममा टोलवासीबीच सामूहिक सहभागिता बढ्ने, नयाँ पुस्तालाई पुराना संस्कार र परम्पराबारे जानकारी गराउने तथा समुदायको सांस्कृतिक पहिचानलाई निरन्तरता दिने अवसरसमेत प्राप्त हुन्छ।
आधुनिक जीवनशैली र बदलिँदो सामाजिक परिवेशका कारण कतिपय परम्परागत अभ्यासमा परिवर्तन आए पनि काठमाडौं, भक्तपुर र ललितपुरका नेवार समुदायले गठेमङ्गललाई आफ्नो मौलिक पहिचानसँग जोडेर अझै निरन्तरता दिँदै आएका छन्। धार्मिक विश्वाससँगै सांस्कृतिक सम्पदा र सामुदायिक एकताको पर्वका रूपमा गठेमङ्गलको महत्व आज पनि उत्तिकै रहेको देखिन्छ।
