काठमाडौं । रसुवाको स्याफ्रुबेँसी र टिमुरे क्षेत्रबाट सुरु भएको भोटेकोशीको विनाशकारी बाढीले केही घण्टामै नुवाकोट, धादिङ हुँदै त्रिशूली नदीको तल्लो तटीय क्षेत्रसम्म ठूलो क्षति पुर्याएको छ। नदीको वेगसँगै बस्ती, सडक, पुल, विद्युत् संरचना, व्यापारिक केन्द्र र मानिसका वर्षौँको मेहनत बग्दा मध्यनेपालले पछिल्लो समयकै भयावह प्राकृतिक विपत्तिको सामना गरिरहेको छ।
बुधबार बिहान हिमाली क्षेत्रमा एक्कासि आएको बाढीले भोटेकोशीको तटीय क्षेत्रमा सुरु गरेको विनाश साँझसम्म त्रिशूली नदीको बहावसँगै तलतिर फैलिएको थियो। कतिपय ठाउँमा मानिसहरूले सुरक्षित स्थानमा पुग्ने मौका नै पाएनन्। कतै घरका घर बगे, कतै सडक र पुलको नामोनिसान रहेन, कतै सम्पर्कविहीन मानिसका आफन्त उनीहरू फर्कने आशामा बाटोतिर हेरिरहेका छन्।
प्रारम्भिक विवरणअनुसार ठूलो संख्यामा मानिसको मृत्यु भएको छ भने सयौँ मानिस अझै सम्पर्कविहीन छन्। मृतक र बेपत्ताको वास्तविक संख्या अझै यकिन हुन सकेको छैन। दुर्गम हिमाली क्षेत्रका धेरै ठाउँमा सडक तथा सञ्चार सम्पर्क विच्छेद भएकाले क्षतिको पूर्ण विवरण संकलन गर्नसमेत कठिन भइरहेको छ।
यो विपत्ति केवल एउटा जिल्लाको बाढी होइन। स्याफ्रुबेँसीदेखि टिमुरे, भोटेकोशीको तटीय क्षेत्र, त्रिशूली करिडोर हुँदै नुवाकोट र धादिङसम्म यसको प्रभाव देखिएको छ। नदीको बहावसँग जोडिएका बस्तीहरूमा क्षतिको आकार हेर्दा २०७२ सालको भूकम्पपछि देशले सामना गरेको ठूलो जनधनको क्षतिमध्ये यो पनि एक हुनसक्ने प्रारम्भिक आकलन गर्न थालिएको छ।
केही मिनेटको बाढी, वर्षौँको विनाश
स्थानीयवासीका अनुसार बाढी सामान्य वर्षायामको बाढीजस्तो थिएन। नदीको पानी अचानक अस्वाभाविक रूपमा बढेको र केही समयमै नदी किनारका संरचना तथा बस्तीमा पसेको उनीहरूको भनाइ छ।
वर्षौँदेखि नदी किनारमा बस्दै आएका मानिसका लागि नदी अपरिचित थिएन। तर बुधबार देखिएको नदीको रूप उनीहरूले कल्पना गरेकोभन्दा बिल्कुल फरक थियो।
नदीको बहावसँगै ठूल्ठूला ढुंगा, माटो, काठ र संरचनाका अवशेष तलतिर बग्दा उद्धारकर्मीलाई समेत घटनास्थलमा पुग्न कठिन भएको छ। कतिपय ठाउँमा सडक नै नभएपछि उद्धारका लागि हेलिकोप्टरको विकल्प खोज्नुपरेको छ।
प्राकृतिक विपत्तिको यस्तो स्वरूपलाई पत्रकार तथा लेखक केदार शर्माले ‘हिमाली सुनामी’को संज्ञा दिएका छन्। समुद्रमा उत्पन्न हुने सुनामीजस्तै हिमाली क्षेत्रमा जलवायु परिवर्तन, हिमताल, पहिरो, भूकम्प वा अन्य भौगर्भिक प्रक्रियाका कारण अचानक उत्पन्न हुने अत्यधिक जलप्रवाहले ठूलो विनाश निम्त्याउन सक्ने उनको तर्क छ।
हिमाली नदी र त्यसको जलप्रवाहबारे अध्ययन गर्दै आएका लेखक रमेश भुसाल भने यस्ता घटनालाई पूर्णतः ‘अकल्पनीय’ भनेर पन्छिन नहुने बताउँछन्। मेलम्ची, रोशी तथा दशकअघिको सेती बाढीजस्ता घटनाले हिमाली नदीको जोखिमबारे नेपाललाई धेरैपटक चेतावनी दिइसकेको उनको तर्क छ।
उनको भनाइमा, “हामीले कल्पना गर्न सक्नुपर्थ्यो, त्यहाँ चुक्यौँ। अहिले उद्धारमा जोड गरौँ, तर फेरि अर्कोपटक अकल्पनीय भनेर बस्ने अवस्था नबनाऔँ।”
बाढी कहाँबाट आयो ? प्रश्न अझै अनुत्तरित
बाढीको कारणबारे अहिले विभिन्न अनुमान भइरहेका छन्। प्रारम्भिक रूपमा ल्हेन्दे खोलाबाट ठूलो पानीको बहाव आएको हुनसक्ने आकलन गरिएको छ। भोटेकोशीमा देखिएको अस्वाभाविक बाढीको स्रोत र त्यसको प्रकृतिबारे विज्ञहरूले अध्ययन आवश्यक रहेको बताएका छन्।
के यो हिमताल विस्फोटपछि आएको बाढी हो ? के माथिल्लो क्षेत्रमा भएको पहिरोले नदी थुनेर एकैपटक फुट्दा यस्तो अवस्था आएको हो ? वा तिब्बती क्षेत्रमा गएको भूकम्पसँग यसको कुनै सम्बन्ध छ ? यी प्रश्नको ठोस उत्तर अहिले नै दिन सकिने अवस्था छैन।
चिनियाँ पक्षले तिब्बती क्षेत्रमा गएको भूकम्प र त्यसको सम्भावित प्रभावबारे अध्ययन गरिरहेको बताइएको छ। तर भूकम्पकै कारण यति ठूलो बाढी आएको हो भन्ने निष्कर्षमा पुग्नुअघि थप वैज्ञानिक अध्ययन आवश्यक छ।
त्रिभुवन विश्वविद्यालयका भूगर्भशास्त्री रञ्जन दाहालले यस्तो आकारको बाढी आफूले यसअघि नदेखेको बताएका छन्।
उनका अनुसार माथिल्लो क्षेत्रमा उत्पन्न भएको बाढीको उचाइ, वेग र विस्फोटक प्रकृति असाधारण देखिएको छ। यसले घटनाको वास्तविक कारण पत्ता लगाउन नदीको माथिल्लो जलाधारदेखि हिमाली भूभागसम्मै विस्तृत अध्ययन गर्नुपर्ने देखाउँछ।
अझ महत्वपूर्ण कुरा, यसअघि पनि ल्हेन्दे क्षेत्रमा अचानक बाढी आएको थियो। त्यस घटनामा मानिसको ज्यान गएको र केही अझै बेपत्ता रहेको घटना स्मरणयोग्य छ। त्यसैले बुधबारको घटनालाई केवल आकस्मिक प्राकृतिक विपत्ति भनेर छोड्नुको सट्टा हिमाली क्षेत्रमा बढिरहेको जोखिमको गम्भीर संकेतका रूपमा लिनुपर्ने विज्ञहरूको धारणा छ।
उद्धारमा राज्यको सम्पूर्ण शक्ति परिचालन
अहिलेको सबैभन्दा ठूलो प्राथमिकता भनेको कारण खोज्नु होइन, मानिसको ज्यान बचाउनु हो।
सरकारले नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बललाई उद्धारमा परिचालन गरेको छ। हेलिकोप्टरमार्फत दुर्गम क्षेत्रमा फसेका मानिसको उद्धार, घाइतेलाई अस्पताल पुर्याउने, खाद्यान्न तथा औषधि पुर्याउने र सम्पर्कविहीन व्यक्तिको खोजी गर्ने काम भइरहेको छ।
स्थानीय प्रशासन, स्वास्थ्यकर्मी, स्वयंसेवक तथा स्थानीय समुदाय पनि उद्धार र राहतमा सक्रिय भएका छन्। कतिपय ठाउँमा सरकारी टोली पुग्न नसक्दा स्थानीयवासी आफैँले डोरी, डुंगा तथा उपलब्ध साधन प्रयोग गरेर मानिसको उद्धार गरेका छन्।
बाढी प्रभावित तीन जिल्लालाई सरकारले विपद् संकटग्रस्त क्षेत्र घोषणा गरेको छ। घाइतेको उपचार, विस्थापितलाई सुरक्षित स्थानमा राख्ने, खाद्यान्न तथा आवश्यक सामग्री उपलब्ध गराउने र क्षतिग्रस्त संरचना पुनःनिर्माणको प्रक्रिया अघि बढाउने सरकारी प्रतिबद्धता आएको छ।
सरकारले जिल्ला विपद् व्यवस्थापन समितिमार्फत तत्काल राहतका लागि रकम परिचालन गरेको छ भने आवश्यकताअनुसार थप स्रोत उपलब्ध गराउने जनाएको छ।
सडक र पुल बगेपछि जिल्ला नै सम्पर्कविहीन
बाढीको अर्को भयावह पक्ष भौतिक पूर्वाधारको क्षति हो।
बेत्रावतीदेखि रसुवागढीसम्मको सडकखण्डमा ठूलो क्षति पुगेको छ। दर्जनौँ पक्की तथा झोलुङ्गे पुल बगेका छन्। सडकको लामो खण्ड नदीले कटान गरेपछि रसुवाका उत्तरी क्षेत्रसँगको सडक सम्पर्क गम्भीर रूपमा प्रभावित भएको छ।
सडक र पुल बगेपछि उद्धारमा मात्रै होइन, खाद्यान्न, औषधि र अन्य अत्यावश्यक सामग्री पुर्याउनसमेत समस्या भएको छ। एक ठाउँमा भएको पूर्वाधार क्षतिले त्यससँग जोडिएका दर्जनौँ गाउँ र बस्तीलाई एकैपटक अलग्याएको छ।
यसले विपद्को समयमा सडक सञ्जालको वैकल्पिक व्यवस्था, आपत्कालीन हेलिप्याड, सञ्चार प्रणाली र स्थानीय तहको उद्धार क्षमतामाथि समेत गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।
रसुवागढीमा व्यापारको ठूलो क्षति
चीनसँगको प्रमुख व्यापारिक नाका रसुवागढी क्षेत्रमा बाढीले ठूलो क्षति पुर्याएको छ। भन्सार परिसर, सडक, कन्टेनर, मालवाहक सवारी तथा व्यापारिक संरचना प्रभावित भएका छन्।
चाडपर्व लक्षित गरी चीनबाट आयात गरिएका ठूलो परिमाणका सामानसमेत बाढीको चपेटामा परेका छन्। व्यवसायीका अनुसार सयौँ कन्टेनर तथा मालवाहक सवारीमा क्षति पुगेको छ।
यसको असर रसुवा र चीनसँगको व्यापारमा मात्र सीमित रहने छैन। आयातित सामानको आपूर्ति श्रृंखला प्रभावित हुँदा देशका अन्य बजारमा समेत यसको असर पर्न सक्छ।
ऊर्जा क्षेत्रमा पनि गम्भीर धक्का
बाढीले जलविद्युत् र प्रसारण संरचनामा समेत ठूलो क्षति पुर्याएको छ। त्रिशूली क्षेत्रका महत्वपूर्ण प्रसारण लाइन तथा सबस्टेसनमा क्षति पुग्दा विद्युत् आपूर्ति प्रभावित भएको छ।
जलविद्युत् आयोजना तथा प्रसारण संरचनामा भएको क्षतिले तत्कालीन विद्युत् आपूर्तिसँगै भविष्यको ऊर्जा उत्पादनमा समेत असर पार्न सक्ने देखिन्छ।
नेपालले हिमाली नदीलाई ऊर्जा विकासको प्रमुख आधार बनाउँदै आएको छ। तर यही नदीको जोखिमलाई पूर्वाधार निर्माणमा कति गम्भीरतापूर्वक समेटिएको छ भन्ने प्रश्न अब झनै पेचिलो बनेको छ।
पर्यटक र विदेशी नागरिकको खोजी पनि चुनौतीपूर्ण
रसुवा नेपालका प्रमुख पर्यटकीय तथा हिमाली मार्गमध्ये एक हो। बाढी आएको समयमा यस क्षेत्रमा स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटकको आवागमन थियो।
बाढीपछि ठूलो संख्यामा पर्यटक सम्पर्कविहीन भएको प्रारम्भिक विवरण आएको छ। भारतीय, अमेरिकी, अस्ट्रेलियाली, बेलायती, क्यानडेली, मलेसियालीलगायत विभिन्न देशका नागरिक सम्पर्कविहीन भएको विवरण सार्वजनिक भएको छ।
पर्यटकको खोजी अब उद्धार अभियानको महत्वपूर्ण हिस्सा बनेको छ। उनीहरूको परिवार र सम्बन्धित देशका दूतावाससँग समन्वय गरी वास्तविक अवस्था पत्ता लगाउनुपर्ने चुनौती सरकारसामु छ।
नेपाल एक्लो छैन
यो विपत्तिप्रति छिमेकी मुलुकहरूले पनि चासो देखाएका छन्।
भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहसँग टेलिफोन संवाद गरी विपत्तिप्रति दुःख व्यक्त गर्दै सहयोगको चासो देखाएका छन्। भारतबाट मानवीय सहायता सामग्री पठाउने प्रक्रिया अघि बढेको छ।
चिनियाँ पक्षले पनि सीमावर्ती क्षेत्रमा भएको क्षतिप्रति चासो व्यक्त गरेको छ। चीन–नेपालबीच विपद्को समयमा सूचना आदानप्रदान र समन्वय गर्ने व्यवस्था रहेकाले यस्तो घटनाले त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयनको आवश्यकता झनै स्पष्ट पारेको छ।
विपद्मा गलत सूचना अर्को खतरा
विपत्तिको समयमा सत्य सूचना जति महत्वपूर्ण हुन्छ, गलत सूचना त्यति नै खतरनाक हुन्छ।
सम्पर्कविहीन व्यक्तिको नाम, मृत्यु भएको अपुष्ट खबर, उद्धार भएको गलत दाबी वा पुराना भिडियो नयाँ घटनाको नाममा सामाजिक सञ्जालमा फैलिँदा पीडित परिवारमा थप मानसिक पीडा पुग्न सक्छ।
त्यसैले सरकारी निकाय, सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताले सूचनाको पुष्टि नगरी सामग्री सार्वजनिक नगर्नु अत्यन्त आवश्यक छ।
बाढीको भिडियो खिचेर सामाजिक सञ्जालमा भाइरल बनाउनेभन्दा त्यसै ठाउँमा उद्धार आवश्यक छ कि छैन, कसैलाई औषधि वा खाना चाहिएको छ कि छैन, कसैलाई सुरक्षित स्थानमा लैजान सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने सोच अहिले बढी आवश्यक छ।
अब अनुसन्धान नगरी हुँदैन
तत्काल उद्धार र राहतपछि अर्को चरण सुरु हुनुपर्छ—यो विपत्ति किन र कसरी आयो भन्ने वैज्ञानिक अनुसन्धान।
हिमतालको अवस्था, हिमनदीको परिवर्तन, नदीको जलाधार, पहिरोको सम्भावना, भूकम्पीय गतिविधि, जलवायु परिवर्तन र नदी किनारमा निर्माण भएका संरचनासम्म सबै पक्षको अध्ययन आवश्यक छ।
भारतको उत्तराखण्डमा २०१३ मा आएको केदारनाथ विपत्तिले हिमाली क्षेत्रमा प्राकृतिक जोखिमबारे विश्वव्यापी बहस निम्त्याएको थियो। नेपालले पनि मेलम्ची, सेती, रोशी, ल्हेन्दे र अन्य नदीमा भएका बाढीबाट पर्याप्त पाठ सिक्नुपर्ने समय आएको छ।
नेपाल पूर्वदेखि पश्चिमसम्म हिमाली भूभागले घेरिएको देश हो। हिमाल हाम्रो प्राकृतिक सम्पदा मात्र होइन, ठूलो जोखिमको स्रोत पनि हो। हिमाली नदीमा आधारित जलविद्युत्, सडक, पर्यटन तथा बस्ती विस्तार गर्दा जोखिमको वैज्ञानिक मूल्यांकन नगर्ने हो भने विकासका नाममा बनाइएका संरचना एकै रातमा नदीले बगाउन सक्छ।
तीनै भूगोलको साझा परीक्षा
यो विपत्तिले हिमाल, पहाड र तराईबीचको सम्बन्ध पनि सम्झाएको छ।
तराई–मधेसका नागरिकका लागि बाढी र डुबान हरेक वर्षजसो दोहोरिने पीडा हो। अहिले हिमाल र पहाडले त्यस्तै भयावह संकट सामना गरिरहेका छन्।
केही समयअघि सुनसरीको कप्तानगञ्जबाट सुरु भएको घटनामा देशका विभिन्न भूगोलका नागरिकले एकअर्काको अवस्थाप्रति चासो देखाएका थिए। अहिले हिमाली क्षेत्रमा परेको विपत्तिमा तराई–मधेसदेखि पहाडसम्मका समुदायले एउटै भावनाका साथ सहयोगमा जुट्नुपर्ने समय आएको छ।
विपद्ले जात, धर्म, भाषा, भूगोल र राजनीतिक विचार छुट्याउँदैन। त्यसैले उद्धार र राहतमा पनि कुनै विभाजन हुनु हुँदैन।
अहिले सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता मानिस बचाउनु हो। त्यसपछि घर, सडक, पुल, विद्युत् र अन्य संरचना पुनर्निर्माण गर्न सकिन्छ। तर गुमेको जीवन फर्काउन सकिँदैन।
भोटेकोशी र त्रिशूलीले ल्याएको यो विनाशले एउटा कठोर सन्देश दिएको छ—प्रकृतिको जोखिमलाई बेवास्ता गरेर विकास सम्भव छैन।
अहिले हामीसँग दुईवटा जिम्मेवारी छन्। पहिलो, बाढीमा फसेका र बेपत्ता नागरिकको खोजी गर्नु, घाइतेको उपचार गर्नु र विस्थापितलाई सुरक्षित आश्रय तथा राहत दिनु। दोस्रो, यो विपत्तिको वैज्ञानिक कारण पत्ता लगाएर भविष्यमा यस्तै घटना हुँदा जनधनको क्षति न्यून गर्ने स्थायी प्रणाली निर्माण गर्नु।
यो संकट केवल सरकारको परीक्षा होइन। राजनीतिक दल, स्थानीय समुदाय, निजी क्षेत्र, नागरिक समाज, सञ्चारमाध्यम र आम नागरिक सबैको परीक्षा हो।
जो सुरक्षित छन्, उनीहरूको जिम्मेवारी त्यहीँबाट सुरु हुन्छ। विपत्तिमा बाँच्न पाउनु अन्तिम उपलब्धि होइन; बाँचेकाहरूले अरूलाई बचाउन हात बढाउनु नै अहिलेको सबैभन्दा ठूलो मानवीय दायित्व हो।
