काठमाडौं । रसुवाको भोटेकोशी नदीमा बुधबार बिहान एक्कासि आएको विनाशकारी बाढीले हिमाली जिल्ला रसुवादेखि तल्लो तटीय क्षेत्रसम्म ठूलो मानवीय र भौतिक क्षति पुर्याएको छ। केही मिनेटमै नदीले आफ्नो स्वरूप परिवर्तन गर्दा टिमुरे, स्याफ्रुबेँसी, रसुवागढी नाकालगायतका क्षेत्रमा घर, सडक, पुल, बजार, सुरक्षा चौकी तथा जलविद्युत् संरचना बगाएको छ भने सयौँ मानिसको अवस्था अझै स्पष्ट हुन सकेको छैन।
बुधबार बिहान करिब ९ बजेतिर तिब्बततर्फबाट ठूलो मात्रामा पानी भोटेकोशीमा प्रवेश गरेपछि अचानक नदीको सतह बढेको स्थानीय प्रशासनले जनाएको छ। रसुवाका प्रमुख जिल्ला अधिकारी नरेन्द्र परियारका अनुसार बिहान करिब ९ः१५ बजे तिब्बततर्फबाट ठूलो बाढी आएको सूचना प्राप्त भएको थियो। बाढीको वास्तविक कारण र क्षतिको प्रारम्भिक विवरण तत्काल यकिन हुन सकेको थिएन।
बाढीले सबैभन्दा बढी रसुवाको उत्तरी क्षेत्रमा रहेको टिमुरे र रसुवागढी आसपासलाई प्रभावित बनाएको छ। नेपाल–चीन सीमा जोड्ने सडक, पुल, बजार, भन्सार क्षेत्र, प्रहरी संरचना तथा अन्य पूर्वाधारमा ठूलो क्षति पुगेको छ। स्याफ्रुबेँसीदेखि बेट्रावती हुँदै त्रिशूली करिडोरका विभिन्न बस्तीसमेत बाढीको प्रभावमा परेका छन्।
बाढीको प्रभाव रसुवामै सीमित रहेन। भोटेकोशी हुँदै त्रिशूली नदीमा आएको पानीले नुवाकोट, धादिङ, गोरखा, चितवनलगायत तल्लो तटीय जिल्लासम्म असर पुर्याएको छ। नदी किनारमा बसोबास गर्ने नागरिकलाई तत्काल सुरक्षित स्थानमा जान र उच्च सतर्कता अपनाउन प्रशासनले आग्रह गरेको थियो।
मृत्यु र बेपत्ताको संख्या बढ्दै
बाढीपछि उद्धार तथा खोजी अभियान जारी रहे पनि खराब मौसम, सडक तथा सञ्चार संरचनामा पुगेको क्षति र दुर्गम भौगोलिक अवस्थाका कारण उद्धार कार्य कठिन बनेको छ।
नेपाल प्रहरीले बुधबार साँझसम्म ९५ जनाको मृत्यु पुष्टि गरेको थियो। मृत्यु हुनेमा महिला, पुरुष तथा बालबालिकासमेत छन्। विभिन्न जिल्लामा बाढीले बगाएका शव भेटिएका छन् भने ६३ जना घाइतेलाई उद्धार गरी काठमाडौंका विभिन्न स्वास्थ्य संस्थामा उपचार भइरहेको रेडियो नेपालले जनाएको छ।
सुरक्षा निकायका कर्मचारीसमेत बाढीमा बेपत्ता भएका छन्। टिमुरे, रसुवागढी, मेलुङ, बेट्रावती र हाकु क्षेत्रमा नेपाल प्रहरीका कर्मचारी सम्पर्कविहीन रहेको विवरण सार्वजनिक भएको छ।
बाढीका कारण पर्यटक तथा तीर्थयात्रीसमेत प्रभावित भएका छन्। नेपाल पर्यटन बोर्डका अनुसार गोसाइँकुण्ड र कैलाश मानसरोवरतर्फ गएका ३८४ पर्यटकको अवस्था तत्काल सम्पर्कमा आउन सकेको थिएन। तीमध्ये २९१ जना विदेशी र ९३ जना नेपाली रहेको बोर्डले जनाएको छ।
यस घटनाले रसुवाको पर्यटन तथा सीमा व्यापारमा समेत गम्भीर असर पारेको छ। रसुवागढी नाका हुँदै हुने नेपाल–चीन व्यापार र आवतजावतका लागि प्रयोग हुने सडक तथा पुलहरूमा क्षति पुगेकाले सीमा क्षेत्रको नियमित गतिविधि प्रभावित भएको छ।
बाढी कसरी आयो?
भोटेकोशीमा आएको बाढीको वास्तविक कारणबारे प्रारम्भिक अनुसन्धान जारी छ। जल तथा मौसम विज्ञान विभागका अधिकारीहरूले चीनतर्फबाट प्राप्त स्याटेलाइट तस्बिरको प्रारम्भिक विश्लेषणका आधारमा नदीको माथिल्लो क्षेत्रमा हिउँपहिरो वा ठूलो मात्रामा ढुंगा–माटो खसेर नदी थुनिएको र त्यसबाट अस्थायी ताल बनेपछि उक्त अवरोध फुट्दा एक्कासि ठूलो बाढी आएको हुन सक्ने बताएका छन्।
विभागका अनुसार यस्तो अवरोध मितेरी पुलभन्दा करिब २० किलोमिटर माथिल्लो क्षेत्रमा बनेको हुन सक्ने प्रारम्भिक अनुमान छ। अवरोध फुटेपछि जम्मा भएको पानी र मलबा तीव्र गतिमा तलतर्फ बगेको हुन सक्ने देखिएको छ।
यसअघि पनि सन् २०२५ जुलाईमा यही क्षेत्रमा अचानक ठूलो बाढी आएको थियो। त्यतिबेला ल्हेन्दे खोलाको हिमताल फुट्दा बाढी आएको निष्कर्ष जल तथा मौसम विज्ञान विभागले निकालेको थियो। लगातार यस्ता घटना दोहोरिनुले हिमाली क्षेत्रमा जलवायु, भूगोल र आकस्मिक प्राकृतिक जोखिमबारे थप गम्भीर अध्ययन आवश्यक देखिएको छ।
पूर्वसूचना नपाउँदा ठूलो जोखिम
यस पटकको बाढीको सबैभन्दा गम्भीर पक्ष भनेको नदीमा अचानक अस्वाभाविक रूपमा पानी बढ्नु हो। माथिल्लो क्षेत्रमा के भइरहेको छ भन्ने जानकारी तत्काल प्राप्त नहुँदा तल्लो क्षेत्रमा रहेका मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा जान पर्याप्त समय मिलेन।
भोटेकोशीको उद्गम क्षेत्र तिब्बतमा पर्ने भएकाले नेपालको सीमाभित्र रहेका नदी निगरानी प्रणालीले माथिल्लो क्षेत्रमा हुने आकस्मिक परिवर्तनबारे तत्काल जानकारी पाउन चुनौती रहेको देखिएको छ। बाढी आउनुअघि ठूलो वर्षा वा नदीको सामान्य संकेत नदेखिएको अवस्थामा एक्कासि आएको पानीले स्थानीयलाई झन् जोखिममा पारेको हो।
बाढीले माथिल्लो भोटेकोशी क्षेत्रका स्वचालित बाढी मापन केन्द्रसमेत बगाएको बताइएको छ। यसले आगामी दिनमा नदीको अवस्था निगरानी गर्न थप चुनौती सिर्जना गरेको छ।
उद्धारमा सुरक्षाकर्मी र हेलिकोप्टर परिचालन
बाढीपछि नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी बल, नेपाली सेना, स्थानीय प्रशासन तथा अन्य उद्धार टोली परिचालन भएका छन्। सडक र पुलमा क्षति पुगेका कारण कतिपय प्रभावित क्षेत्रमा स्थलमार्गबाट पुग्न कठिन भएपछि हेलिकोप्टरमार्फत उद्धार गर्ने प्रयास भइरहेको छ।
बाढीमा फसेका तथा घरको छतमा आश्रय लिएर बसेका नागरिकलाई सुरक्षित स्थानमा सार्ने काम भइरहेको छ। प्रभावित क्षेत्रको हवाई निरीक्षणबाट समेत ठूलो भौतिक क्षति देखिएको छ। कतिपय क्षेत्रमा बाढी नदीको सतहभन्दा निकै माथिसम्म पुगेको स्थानीय रिपोर्टहरूले जनाएका छन्।
प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले सरकारको सम्पूर्ण ध्यान उद्धार, खोजी तथा राहतमा केन्द्रित रहेको बताएका छन्। घाइतेको उपचार, बेपत्ताको खोजी र प्रभावित नागरिकको सुरक्षालाई तत्कालको प्राथमिकता बनाइएको सरकारले जनाएको छ।
केही मिनेटको बाढी, वर्षौँको क्षति
रसुवाको भोटेकोशीमा आएको यो बाढीले प्राकृतिक विपद्को जोखिम कति आकस्मिक र विनाशकारी हुन सक्छ भन्ने फेरि देखाएको छ। बिहानसम्म सामान्य अवस्थामा रहेका बस्ती केही समयमै नदी र मलबाको चपेटामा परे। घर, व्यवसाय, सडक र पुलसँगै मानिसका वर्षौँदेखिका जीवनका आधारसमेत बाढीले बगाएको छ।
सबैभन्दा ठूलो चिन्ता भने अझै सम्पर्कविहीन मानिसहरूको हो। उद्धार टोलीले प्रभावित क्षेत्रमा खोजी जारी राखे पनि क्षतिको पूर्ण विवरण आउन समय लाग्ने देखिन्छ। पर्यटक, स्थानीय बासिन्दा, सुरक्षाकर्मी तथा जलविद्युत् आयोजनामा कार्यरत मजदुरसमेत प्रभावित भएकाले उद्धार अभियान थप जटिल बनेको छ।
यो घटनाले नेपालका हिमाली नदीमा आकस्मिक बाढीको पूर्वसूचना प्रणाली, सीमा पारिबाट आउने जलप्रवाहको निगरानी, नदी किनारका बस्तीको सुरक्षा तथा विपद् व्यवस्थापन प्रणालीलाई थप प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता पनि उजागर गरेको छ।
भोटेकोशीको बाढीले छाडेको विनाशको वास्तविक तस्वीर अझै पूर्ण रूपमा बाहिर आइसकेको छैन। तर मृत्युको बढ्दो संख्या, बेपत्ता नागरिक, ध्वस्त पूर्वाधार र विस्थापित परिवारको अवस्थाले यो घटना नेपालको पछिल्लो समयकै गम्भीर प्राकृतिक विपद्मध्ये एक बनेको स्पष्ट संकेत गरेको छ। उद्धार र खोजी अभियान जारी रहेकाले आगामी दिनमा क्षतिको विवरण अझ बढ्न सक्ने अधिकारीहरूले बताएका छन्।
