किन न्यूजिल्याण्डरहरुलाई किवी भनेर चिनिन्छ ?

• रिचर्ड वुल्फको व्याख्या अनुसार किवी चराको यात्रा — राष्ट्रिय प्रतीकदेखि जनताको पहिचानसम्म

संस्कृति इतिहासकार रिचर्ड वुल्फ ले आफ्नो नयाँ पुस्तक “Kiwi: A Curious Case of National Identity” मा किवी चराको कथा उजागर गरेका छन् — कसरी यो उड्न नसक्ने चरा क्रमशः न्यूजिल्यान्डको राष्ट्रिय प्रतीक र पहिचानको प्रतीक बन्न पुग्यो भन्ने विषयमा।

वुल्फका अनुसार, किवीको नाम र चित्र विभिन्न कम्पनीहरूले आफ्नो लोगो र ट्रेडमार्कमा प्रयोग गर्न थालेपछि यसको पहिचान बलियो बन्दै गयो। पहिलो विश्वयुद्धको समयमा त किवीको नाम न्यूजिल्यान्डका सैनिकहरूसँग जोडिँदै राष्ट्रिय गौरवको प्रतीक नै बन्यो।

युरोपेली बसोबास सुरु हुनु अघि नै किवीका प्वाँखहरू — जसलाई ते मनु हुना आ ताने अर्थात् “वनका देवता तानेको लुकेको चरा” पनि भनिन्छ — प्रतिष्ठित पहिरन काहु किवी (किवीको प्वाँखको लुगा) बनाउन प्रयोग गरिन्थ्यो।

सन् १८५० तिरका केही कम्पनीहरूले किवीलाई आफ्नो प्रतीकको रूपमा प्रयोग गर्न थालेका थिए। वुल्फका अनुसार, “किवी र अन्य वनस्पति, जनावर, र माओरी संस्कृतिका प्रतीकहरू विभिन्न कम्पनी र संस्थाका लोगोमा प्रयोग गरिए — कहिलेकाहीँ सांस्कृतिक संवेदनशीलता बेवास्ता गर्दै पनि।”

तर किवीलाई अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान दिलाउने मुख्य कारण बनेको थियो विलियम राम्से नामक अष्ट्रेलियाली उद्यमीको Kiwi Boot Polish।
राम्सेले उत्पादनको नाम आफ्नी श्रीमतीको जन्मभूमि न्यूजिल्यान्डको सम्मानमा “किवी” राखेका थिए। “किवी नाम छोटो, सम्झन सजिलो, र गोलो डब्बामा सुहाउने गोलो चित्र भएकोले उपयुक्त ठहरियो,” वुल्फ बताउँछन्।

यो उत्पादन १९०० तिर मेलबर्नमा सुरू भएको थियो। पछि ब्रिटिश सेनाले पहिलो विश्वयुद्धका लागि ठूलो मात्रामा खरिद गरेपछि Kiwi Polish युरोपका युद्धभूमिहरूमा फैलियो। यससँगै “किवी” शब्द न्यूजिल्यान्डका सैनिकहरूसँग जोडियो।

पहिले त अष्ट्रेलिया र न्यूजिल्यान्डका सैनिकहरूलाई “डिगर” भनिन्थ्यो, तर “किवी” भन्ने शब्दले न्यूजिल्यान्डरहरूलाई छुट्टै पहिचान दिलायो।

पहिलो विश्वयुद्धको अन्त्यतिर, दक्षिण इङ्ग्ल्यान्डको स्लिङ क्याम्प मा रहेका न्यूजिल्यान्डका सैनिकहरूले आफ्नो प्रतीक्षाको समय बिताउन डाँडामा ठूलो किवीको आकृति कोरेका थिए। त्यो आकृति पछि स्थानीय चिनारी बन्यो।
तर दोस्रो विश्वयुद्धको समयमा जर्मन विमानहरूले दिशानिर्देशका रूपमा प्रयोग गर्न सक्ने चिनारी ठानिँदै त्यसलाई ढाकिएको थियो।

आज पनि त्यो स्थलचिन्ह देख्न सकिन्छ। सुरुमा यसको हेरचाह Kiwi Shoe Polish कम्पनीले नै गर्थ्यो।

वुल्फका अनुसार, किवी राष्ट्रिय प्रतीकको रूपमा उदाउने संकेत सन् १९०० को दशकको सुरुमा नै देखिएको हो — अल ब्ल्याक्स टोलीलाई किवीको रूपमा चित्रण गर्ने कार्टूनहरू त्यसको प्रमाण हुन्।

तर किवी अझ “जनताको प्रतीक” हो। वुल्फ भन्छन्, “न्यूजिल्यान्डका आधिकारिक प्रतीकहरूमा चाँदीको फर्न (Silver Fern) र Southern Cross छन्। किवीले त्यस्तो सरकारी मान्यता नपाए पनि, विभिन्न शहर र समुदायका Coat of Arms मा यसको प्रयोग छ। शायद यही कारणले — औपचारिक मान्यता नभएकै कारण — किवीले जनतामाझ अझ गहिरो स्थान पाएको हो।”

उनका अनुसार, “किवी चरालाई सुरुमा ‘चराहरूमा सबैभन्दा अलग’ भनिए पनि, यसको विशिष्टता, जिजीविषा र सिर्जनशीलता नै आजको न्यूजिल्यान्डरहरूको स्वभावसँग मेल खान्छ।”