काठमाडौं उपत्यकाको मुटुमा, वागमती नदीको शाश्वत बहावसँगै उभिएको श्री पशुपतिनाथ मन्दिर केवल ढुंगा, काठ र धातुले बनेको संरचना होइन। यो हजारौँ वर्षदेखि बगिरहेको आस्था, संस्कार र दर्शनको जीवन्त कथा हो। हिन्दु धर्मावलम्बीहरूका लागि पशुपतिनाथ सर्वोच्च तीर्थ हो भने, विश्व समुदायका लागि यो मानव सभ्यताको आध्यात्मिक सम्पदा हो। सन् १९७९ मा युनेस्कोको विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत भएसँगै पशुपतिनाथले नेपालको धार्मिक र सांस्कृतिक पहिचानलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा उजागर गरेको छ।
यहाँ आउने प्रत्येक व्यक्ति कुनै न कुनै प्रश्न बोकेर आउँछ—जीवन के हो, मृत्यु के हो, र त्यसपछि के हुन्छरु पशुपतिनाथको पवित्र भूमिले ती प्रश्नहरूलाई मौन उत्तर दिन्छ। जन्मदेखि मृत्युसम्मका सम्पूर्ण संस्कार यही क्षेत्रमा सम्पन्न हुनु, जीवनको पूर्ण चक्रलाई एकै नजरमा देख्न सकिने दुर्लभ अनुभव हो।
इतिहासको गर्भमा लुकेको पौराणिक शक्ति
पौराणिक मान्यताअनुसार पशुपतिनाथको इतिहास वैदिक कालसम्म फैलिएको छ। स्कन्द पुराण लगायत विभिन्न ग्रन्थहरूमा यस क्षेत्रलाई अत्यन्तै पुण्यभूमिका रूपमा वर्णन गरिएको छ। २७५ पवित्र शिवस्थलहरूमध्ये पशुपतिनाथलाई विशेष महत्त्व दिइएको छ। किंवदन्तीअनुसार शिव स्वयं हरिणको रूप धारण गरी यही क्षेत्रमा विचरण गरेका थिए, र पछि यही स्थान शिवधामका रूपमा स्थापित भयो।
मन्दिरको चार मुख भएको शिवलिङ्गले चार वेद, चार युग र चार दिशाको प्रतीक गर्छ। पूर्व, पश्चिम, उत्तर र दक्षिण फर्किएका मुखहरूले सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई समेटेको दर्शन दिन्छन्। यही दर्शनले पशुपतिनाथलाई केवल धार्मिक स्थल नभई दार्शनिक केन्द्र बनाएको छ।
आस्था, काव्य र कलाको संगमस्थल
पशुपतिनाथ सदियौँदेखि साहित्य, कला र दर्शनको प्रेरणास्रोत बनेको छ। नेपाली साहित्यमा यो जीवन–मृत्युको गहिरो विम्बका रूपमा उपस्थित हुन्छ। कविहरूले यहाँबाट वैराग्य र मोक्षको अनुभूति गरेका छन् भने कलाकारहरूले वागमती, आर्यघाट र साधु–सन्तहरूको जीवनशैलीलाई क्यानभासमा उतारेका छन्।
साँझपख हुने वागमती आरती पशुपतिनाथको आत्मा झल्काउने क्षण हो। जब सूर्य अस्ताउँदै जान्छ, दीपहरूको उज्यालो फैलिन्छ र घण्टीको ध्वनि गुञ्जिन्छ, तब मन्दिर क्षेत्र केवल दृश्य होइन, अनुभूति बन्छ। यही क्षणले देश–विदेशबाट आएका पर्यटकलाई आध्यात्मिक यात्रामा बाँध्छ।
खरानीले लिपिएका शरीर, जटाधारी साधुहरू, ध्यानमग्न आँखाहरू र मौन साधनाले पशुपतिनाथलाई जीवित दर्शन बनाउँछ। उनीहरू कुनै प्रदर्शन होइनन्, जीवनबाट मोह त्यागेर शिवसँग एकाकार हुने यात्राका सहयात्री हुन्।
आर्यघाट : मृत्यु होइन, मुक्ति
पशुपतिनाथ क्षेत्रको सबैभन्दा गहिरो र प्रभावशाली पाटो हो—आर्यघाट। यहाँ हुने अन्त्येष्टि संस्कारले जीवनको क्षणभंगुरता सम्झाउँछ। चिताको आगो, मन्त्रोच्चारण र वागमतीको निरन्तर बहावले मृत्यु अन्त्य होइन, परिवर्तन मात्र हो भन्ने सन्देश दिन्छ। यही दृश्य हेर्न विश्वका दार्शनिक, लेखक र शोधकर्तासमेत यहाँ पुग्ने गरेका छन्।
विश्वव्यापी धार्मिक पर्यटनको केन्द्र
पशुपतिनाथ आज विश्वकै प्रमुख धार्मिक पर्यटन गन्तव्यहरूमध्ये एक बनेको छ। हरेक वर्ष लाखौँ भक्तजन यहाँ दर्शनका लागि आउँछन्। महाशिवरात्रि का अवसरमा भारत, भूटान, बंगलादेश, थाइल्याण्ड लगायतका देशबाट आएका १५ लाखभन्दा बढी तीर्थयात्रीहरूले मन्दिर क्षेत्रलाई आस्था, साधना र उत्सवले भरिदिन्छन्।
तीजमा महिलाहरूको रातो सारीले ढाकिएको परिसर, एकादशीका भजन–कीर्तन, पूर्णिमाका मेलाहरू र विशेष पूजाआजाले पशुपतिनाथलाई वर्षैभरि जीवन्त राख्छ।
नेपालको धार्मिक पहिचान र भविष्य
नेपाल सरकार र नेपाल पर्यटन बोर्डले पशुपतिनाथलाई धार्मिक पर्यटनको मेरुदण्डका रूपमा विकास गर्ने दीर्घकालीन योजना अघि सारेका छन्। ‘भिजिट नेपाल डिकेड’, ‘स्पेसल टुरिजम इयर २०२५’ जस्ता अभियानहरूमा पशुपतिनाथलाई ध्यान, योग र आध्यात्मिक अध्ययनको अन्तर्राष्ट्रिय केन्द्र बनाउने लक्ष्य राखिएको छ।
लुम्बिनीसँग जोडिएको धार्मिक सर्किट, डिजिटल प्रवर्द्धन, सांस्कृतिक गाउँहरूको विकास र पूर्वाधार विस्तारले नयाँ पुस्ताका पर्यटकलाई आकर्षित गर्ने विश्वास गरिएको छ। यसले पर्यटन मात्र होइन, नेपालको मौलिक संस्कृति र दर्शनलाई विश्वमाझ पुर्याउने काम गर्नेछ।
जीवन बुझ्ने यात्रा
पशुपतिनाथ केवल पूजा गर्ने स्थान होइन—यो जीवन बुझ्ने यात्रा हो। यहाँ आएर मानिसले आफ्नो अस्तित्वसँग संवाद गर्छ, मृत्यु स्वीकार गर्छ र आत्मिक शान्तिको खोजी गर्छ। धार्मिक पर्यटनको यो अमर गन्तव्यले नेपालको सांस्कृतिक गौरवलाई विश्वमा उजागर गर्दै, शान्ति र मुक्ति खोज्ने सम्पूर्ण मानवजातिलाई निरन्तर बोलाइरहेको छ।
तस्बिरहरूः अनुप प्रधान/न्युज एजेन्सी नेपाल
