काठमाडौं । धेरैजसो मानिसहरू बिरामी भएपछि मात्र अस्पताल वा चिकित्सककोमा पुग्ने गर्छन्। तर स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार नियमित स्वास्थ्य परीक्षण (हेल्थ चेक–अप) स्वस्थ जीवनको आधार हो। यसले रोग लाग्नुअघि नै स्वास्थ्य समस्याको पहिचान गर्न, समयमै उपचार सुरु गर्न र दीर्घ तथा स्वस्थ जीवन बाँच्न मद्दत गर्छ।
धेरै घातक रोगहरू सुरुआती चरणमा कुनै लक्षण नदेखाई शरीरमा विकसित भइरहेका हुन्छन्। उच्च रक्तचाप, मधुमेह, मुटुरोग, मिर्गौला सम्बन्धी समस्या तथा केही प्रकारका क्यान्सर यस्ता रोग हुन्, जसको समयमै परीक्षण नगर्दा अवस्था जटिल बन्न सक्छ। नियमित स्वास्थ्य परीक्षणले यस्ता रोगहरू प्रारम्भिक अवस्थामै पत्ता लगाउन सहयोग पुर्याउँछ।
स्वास्थ्यकर्मीहरू भन्छन्, “रोग लागेपछि उपचार गर्नु भन्दा रोग लाग्न नदिनु नै उत्तम उपाय हो।” वर्षमा कम्तीमा एक पटक गरिने सामान्य स्वास्थ्य परीक्षणले जीवनलाई जोखिममा पार्न सक्ने धेरै रोगको सम्भावना कम गर्न सक्छ।
रोग सुरुमै पत्ता लागे उपचार सजिलो, कम खर्चिलो र प्रभावकारी हुने चिकित्सकहरूको भनाइ छ। उदाहरणका लागि, नियमित रक्तचाप परीक्षणले हृदयघात र पक्षघातको जोखिम घटाउन सक्छ भने रगतमा चिनीको मात्रा जाँच गर्दा मधुमेह समयमै पहिचान गर्न सकिन्छ। त्यसैगरी कोलेस्ट्रोल परीक्षण, क्यान्सर स्क्रिनिङ, आँखाको परीक्षण र दाँतको नियमित जाँचले पनि दीर्घकालीन स्वास्थ्य जोगाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
नियमित स्वास्थ्य परीक्षणले चिकित्सकलाई व्यक्तिको जीवनशैलीको मूल्याङ्कन गर्ने, पोषणसम्बन्धी सल्लाह दिने, आवश्यक खोपको सिफारिस गर्ने तथा तनाव, चिन्ता र अवसादजस्ता मानसिक स्वास्थ्य समस्याको पहिचान गर्न पनि सहयोग पुर्याउँछ।
नियमित स्वास्थ्य परीक्षणका धेरै फाइदा छन्। यसले लक्षण देखिनुअघि नै रोग पत्ता लगाउन, जटिल स्वास्थ्य समस्या हुनबाट जोगाउन, समयमै उपचारमार्फत दीर्घकालीन उपचार खर्च घटाउन, जीवनको गुणस्तर र आयु बढाउन, स्वस्थ जीवनशैली अपनाउन प्रेरित गर्न तथा मधुमेह र उच्च रक्तचापजस्ता दीर्घरोगको नियमित निगरानी गर्न सहयोग पुर्याउँछ। साथै यसले मानसिक र भावनात्मक स्वास्थ्यलाई पनि सकारात्मक बनाउँछ।
स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूका अनुसार वयस्कहरूले कम्तीमा वर्षमा एक पटक सम्पूर्ण स्वास्थ्य परीक्षण गराउनु उपयुक्त हुन्छ। ४० वर्षभन्दा माथिका व्यक्ति, परिवारमा मधुमेह, मुटुरोग, उच्च रक्तचाप वा क्यान्सरको इतिहास भएकाहरूले अझ नियमित परीक्षण गराउनुपर्छ।
बालबालिकाको नियमित शारीरिक वृद्धि र विकासको मूल्याङ्कन, गर्भवती महिलाको नियमित गर्भ परीक्षण तथा ज्येष्ठ नागरिकको हड्डी, आँखाको दृष्टि, श्रवण क्षमता, स्मरण शक्ति र मुटुको स्वास्थ्य परीक्षण पनि उत्तिकै आवश्यक मानिन्छ।
चिकित्सकहरूले स्वास्थ्य परीक्षण मात्र पर्याप्त नभई स्वस्थ जीवनशैली अपनाउनु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण रहेको बताउँछन्। नियमित व्यायाम, फलफूल र हरियो सागसब्जीसमेत समावेश भएको सन्तुलित आहार, पर्याप्त निद्रा, धूम्रपानबाट टाढा रहनु, मदिराको सेवन सीमित गर्नु र तनाव व्यवस्थापन गर्नु रोग रोकथामका आधारभूत उपाय हुन्। यी स्वस्थ बानीलाई नियमित स्वास्थ्य परीक्षणसँग जोड्दा धेरै दीर्घरोगबाट बच्न सकिने विज्ञहरूको भनाइ छ।
धेरै मानिस आफूलाई स्वस्थ ठानेर वा कुनै गम्भीर रोग देखिएला भन्ने डरले स्वास्थ्य परीक्षण गराउन हिच्किचाउने गर्छन्। तर चिकित्सकहरूका अनुसार परीक्षण ढिलाइ गर्नु भनेको रोग प्रारम्भिक चरणमै पत्ता लगाउने अवसर गुमाउनु हो। केही घण्टाको सामान्य स्वास्थ्य परीक्षणले मनमा ढुक्कता ल्याउनुका साथै जीवन नै बचाउन सक्छ।
स्वास्थ्यकर्मीहरूको सन्देश स्पष्ट छ—रोग आपतकालीन अवस्था बनेपछि होइन, लक्षण देखिनुअघि नै पत्ता लगाउनु सबैभन्दा ठूलो सफलता हो। त्यसैले वर्षमा एक पटक नियमित स्वास्थ्य परीक्षण गराउने बानी स्वस्थ, सुरक्षित र दीर्घ जीवनतर्फको सबैभन्दा महत्वपूर्ण लगानी मानिन्छ।
