‘ङत अजिमा’ जात्राले जगाएको जीवित संस्कृति

काठमाडौँका पुराना गल्लीहरूमा साँझ ढल्दै जाँदा मन्दिरका घण्टीहरू बज्न थाले, धिमे र ताभुज बाजाको ताल बढ्दै गयो, र त्यही लयसँगै सुरु भयो—नरदेवी (ङत अजिमा) जात्रा। पाहाँचर्‍को साँझसँगै सुरु भएको यो जात्राले राजधानीको मुटुमा पुरानो समयको झल्को मात्र होइन, जीवित संस्कृति पनि पुनः जगाएको अनुभूति दिलायो।

नरदेवी क्षेत्र वरिपरि भेला भएका स्थानीय बासिन्दा, बालबालिका, युवायुवती र ज्येष्ठ नागरिक सबैका अनुहारमा उत्साह स्पष्ट देखिन्थ्यो। घरका झ्याल, छाना र गल्लीका कुनाकाप्चाबाट मानिसहरू देव नाच हेर्न आतुर थिए। पुराना नेवारी बस्तीहरूमा फैलिएको यो चहलपहलले काठमाडौँको मौलिकता अझै जीवित रहेको सन्देश दिन्छ।

जात्राको सुरुआतसँगै द्यःछेँबाट देवगणहरूको प्रस्थान हुन्छ। गणेशदेखि भैरवसम्मका विभिन्न देवी–देवताहरू परम्परागत भेषभूषा र आकर्षक मुकुटमा सजिएर बाजाको तालमा नाच्दै डबलीतर्फ अघि बढ्छन्। सिङीनी, व्याघिनी, इन्द्रायणी, रुद्रायणी, कुमारी, अजिमा, नारायणी, ब्रम्हायणी लगायतका देवताहरूको नृत्य हेर्दा दर्शकहरू केवल रमाइलो मात्र मान्दैनन्—उनीहरू आफ्नो इतिहास, धर्म र संस्कृतिसँग जोडिन्छन्।

भोलिपल्ट, घोडेजात्राको दिन, यो रौनक अझै उत्कर्षमा पुग्छ। नरदेवी मन्दिरको विपरीत दिशामा रहेको डबलीमा देव नाच प्रस्तुत गरिन्छ। यहाँ हुने नाच केवल प्रदर्शन होइन, एक जीवित परम्परा हो—जहाँ हरेक चाल, हरेक ताल र हरेक संकेतमा धार्मिक विश्वास र सांस्कृतिक कथा लुकेको हुन्छ।

‘ङतभुलु अजिमा’सँग जोडिएको किंवदन्तीले यस जात्रालाई अझ रहस्यमय बनाउँछ। ताभुज बाजा समूहका सदस्य राजप्रकाश तुलाधरका अनुसार ‘च स्वा’ फूलबाट देवी प्रकट भएको विश्वास गरिन्छ। यही विश्वासले नरदेवीलाई ‘मानव उद्धार गर्ने देवी’का रूपमा स्थापित गरेको छ। त्यसैले यो जात्रा केवल उत्सव होइन, आस्थाको अभिव्यक्ति पनि हो।

इतिहासका पानाहरू पल्टाउँदा यो परम्परा झन् गहिरो देखिन्छ। गुणकामदेवको पालामा काठमाडौँ उपत्यकाको संरचना निर्माण हुँदा त्रिकोणाकार शक्तिपीठ स्थापना गर्ने चलनसँगै नरदेवी क्षेत्रको महत्व बढेको मानिन्छ। त्यसपछि मल्लकालीन राजा अमर मल्लले देव नाचलाई अझ व्यवस्थित बनाए भने रणबहादुर शाहले यसलाई थप आकर्षक र व्यापक बनाएको इतिहासमा उल्लेख छ।

आज, आधुनिकतासँगै बदलिँदो शहरबीच पनि नरदेवी जात्रा उस्तै जीवित छ। स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागिताले यो परम्परा पुस्तान्तरण हुँदै आएको छ। युवाहरू बाजा बजाउन सिकिरहेका छन्, साना बालबालिकाहरू देव नाच हेर्दै हुर्किरहेका छन्, र ज्येष्ठ पुस्ता यसलाई निरन्तरता दिन मार्गदर्शन गरिरहेका छन्।

नरदेवी (ङत अजिमा) जात्रा काठमाडौँको केवल एक उत्सव होइन—यो शहरको आत्मा हो। हरेक वर्ष पाहाँचर्‍को साँझसँगै सुरु हुने यो जात्राले हामीलाई हाम्रो इतिहास, संस्कार र पहिचान