कर्फ्यूको मौनता, सडकको आक्रोश र सद्भावको खोजी : सुनसरीको एउटा घटनाले कसरी मधेशलाई अशान्त बनायो ?

हिमालपारी, जनकपुरधाम। शुक्रबार बिहानको पहिलो घाम जनकपुरधामका मन्दिरका गजुरहरूमा परिरहेको थियो। सामान्य दिनमा यही समयमा जनकचोकतर्फ चिया पसलहरू खुलिसकेका हुन्थे। तातो चियाको वाफसँगै राजनीतिक बहस चलिरहेको हुन्थ्यो। विद्यालयतर्फ पोसाकमा सजिएका बालबालिका हतारिँदै हिँडिरहेका हुन्थे। बजारमा तरकारी बोकेका किसान, कार्यालयतर्फ जाने कर्मचारी र यात्रुवाहक सवारीसाधनको चापले शहर विस्तारै ब्युँझिरहेको हुन्थ्यो।

तर, शुक्रबारको जनकपुरधाममा ती परिचित दृश्य कतै थिएनन्।

सडकहरू सुनसान थिए। अधिकांश पसलका सटर झरेका थिए। सार्वजनिक यातायात ठप्प थियो। मुख्य चोकदेखि गल्लीसम्म नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी, नेपाली सेना र राष्ट्रिय अनुसन्धान विभागका सुरक्षाकर्मीको बाक्लो उपस्थिति देखिन्थ्यो। चोक–चोकमा काँडे तार तानिएका थिए। कुनै सवारीसाधन देखिए भने सुरक्षाकर्मीले रोकेर सोधपुछ गर्थे। अत्यावश्यक काम भन्दै घरबाहिर निस्केका केही नागरिकलाई नियन्त्रणमा लिएर फर्काइँदै थियो। कतै कान समातेर उठबस गराइएको दृश्य देखिन्थ्यो भने कतै कर्फ्यू उल्लंघन गरेको भन्दै कडाइका साथ सम्झाइँदै थियो।

मधेश प्रदेशको राजधानी जनकपुरधाम यतिबेला कुनै धार्मिक पर्वको तयारीमा होइन, असामान्य सुरक्षा व्यवस्थाको घेराभित्र थियो।

केही दिनअघिसम्म सामान्य देखिएको अवस्था यति छिट्टै यहाँसम्म कसरी पुग्यो?

यस प्रश्नको उत्तर खोज्न समयलाई एक साताअघि फर्काउनुपर्छ—सुनसरीको देवानगञ्ज गाउँपालिका–३, कप्तानगञ्जतर्फ।

साउनको दोस्रो सोमबार। शिवभक्तहरूको बोलबम यात्रा चलिरहेको थियो। धार्मिक वातावरण, बाजागाजा र स्थानीय उत्साहबीच एउटा सामान्य देखिएको विवाद सुरु भयो। धार्मिक यात्राका क्रममा बजाइएको डिजे, बाटो प्रयोग र स्थानीय असहमतिको विषयलाई लिएर दुई समूहबीच भनाभन भयो। सुरुमा उपस्थित धेरैले यसलाई केहीबेरमै समाधान हुने सामान्य विवाद ठाने।

तर घटनाक्रम त्यसरी अघि बढेन।

केही मिनेटमै दुवै पक्षका थप मानिस जम्मा हुन थाले। चर्को बहस धकेलाधकेलमा बदलियो। त्यसपछि ढुंगामुढा सुरु भयो। स्थिति नियन्त्रण गर्न प्रहरी पुगिसकेको थियो। अश्रुग्यास प्रहार भयो। लाठीचार्ज भयो। तर भिड नियन्त्रणमा आएन। अन्ततः प्रहरीले गोली चलायो।

त्यही गोलीले २४ वर्षीय ओमप्रकाश मेहताको ज्यान लियो।

त्यसपछि कप्तानगञ्जको घटना स्थानीय विवादको सीमाभन्दा धेरै टाढा पुग्यो।

एउटा मृत्युले एउटा समुदायलाई मात्र होइन, समग्र मधेशलाई झस्कायो।

नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुधार्मिक समाज हो। यस्ता समाजमा धार्मिक वा सामुदायिक संवेदनासँग जोडिएका घटनाले धेरै छिटो भावनात्मक प्रतिक्रिया उत्पन्न गर्ने सम्भावना हुन्छ। कप्तानगञ्जमा भएको घटनाले पनि त्यही देखायो।

ओमप्रकाश मेहताको मृत्युको खबर सार्वजनिक हुनासाथ सामाजिक सञ्जालमा अनेक दाबी, भिडियो र सन्देश फैलिन थाले। कतिपय भिडियो पुराना थिए, तर नयाँ घटना भन्दै साझा गरिए। कतिपय दृश्य नेपालकै थिएनन्, तर मधेशका नाममा भाइरल भए। अपुष्ट अडियो सन्देशहरूले स्थिति झनै संवेदनशील बनायो।

त्यसको प्रत्यक्ष असर सडकमा देखिन थाल्यो।

सुनसरीबाट सुरु भएको विरोध केही घण्टामै सिराहा, सप्तरी, धनुषा, महोत्तरी, मोरङ, सर्लाही, रौतहट, बारा र पर्सासम्म फैलियो। कतै प्रदर्शन भए। कतै बजार बन्द गराइयो। कतै राजमार्ग अवरुद्ध भए। कतै धार्मिक नाराबाजी सुनियो।

धेरै ठाउँमा स्थानीय प्रशासनले तत्काल हस्तक्षेप गरेर अवस्था नियन्त्रणमा राख्न सफल भयो। तर कतिपय क्षेत्रमा तनाव बढ्दै गयो।

शुक्रबार बिहान मधेशका आठै जिल्लामा देखिएको दृश्यले त्यसैको प्रतिबिम्ब देखायो।

सप्तरीको राजविराज र बोदेबरसाइन, सिरहाको गोलबजार र लहान, धनुषाको सबैला र रमदैया, महोत्तरीको जलेश्वर र गौशाला, सर्लाहीको मलंगवा र बरहथवा, रौतहट, बारा र पर्साको वीरगञ्जमा हिन्दुवादी संघ–संगठनका कार्यकर्ताहरू सडकमा उत्रिए। कतै नाराबाजी भयो। कतै विरोध जुलुस निकालियो। कतिपय स्थानमा प्रहरीसँग धकेलाधकेल र झडपसमेत भयो।

मधेश प्रदेश प्रहरी कार्यालयका अनुसार अधिकांश स्थानमा अवस्था नियन्त्रणमै रहे पनि प्रदेशभर उच्च सतर्कता अपनाइएको छ। सुरक्षा अधिकारीहरूका अनुसार प्रदर्शन थप फैलिन सक्ने सम्भावनालाई ध्यानमा राख्दै नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी, नेपाली सेना र राष्ट्रिय अनुसन्धान विभागबीच समन्वयात्मक सुरक्षा योजना लागू गरिएको छ।

यसले प्रदेशलाई शान्त बनाएको छैन, तर ठूलो हिंसामा जानबाट भने केही हदसम्म रोकेको छ।

सबैभन्दा कठिन अवस्था भने जनकपुरधाममा देखिएको छ।

बिहीबार दिउँसोदेखि लागू गरिएको कर्फ्यू शुक्रबार पनि हटेन। धार्मिक नगरीका रूपमा परिचित जनकपुरमा अहिले घण्टाघरको घडीको आवाजभन्दा सुरक्षाकर्मीका बुटको आवाज बढी सुनिन्छ। व्यापार पूर्ण रूपमा ठप्प छ। होटलहरू सुनसान छन्। दैनिक ज्यालादारी गर्ने मजदुरहरू कामविहीन भएका छन्। अस्पताल जाने बिरामी र अत्यावश्यक सेवाबाहेक सडकमा नागरिकको उपस्थिति लगभग शून्य छ।

धनुषाको मात्रै होइन, आसपासका जिल्लाको आर्थिक गतिविधिमा समेत यसको प्रत्यक्ष असर परेको छ।

एक साताअघि सुनसरीमा सुरु भएको विवादले अहिले मधेशको सामाजिक र आर्थिक जीवनलाई प्रभावित गरिरहेको छ।

तर, यहीँ प्रश्न उठ्छ—के यो केवल एउटा सुरक्षा चुनौती हो, वा राज्य र समाज दुवैको परीक्षा?

किनभने सडकमा तैनाथ सुरक्षाकर्मीले भीड नियन्त्रण गर्न सक्छन्, कर्फ्यू लागू गर्न सक्छन्, निषेधाज्ञा जारी गर्न सक्छन्। तर समुदायबीच चिसिएको विश्वास, फैलिएको डर र बढ्दो अविश्वासलाई बल प्रयोगले होइन, संवाद, न्याय र पारदर्शिताले मात्र समाधान गर्न सक्छ।

र यही प्रश्नको उत्तर खोज्ने क्रममा अर्को घटना भयो—सिरहाको गोलबजारमा प्रहरीको गोली लागेर १६ वर्षीय गणेश यादवको मृत्यु।

त्यसपछि मधेशको संकटले नयाँ मोड लियो…