आज कम जन्म, भोलि कम कामदार : न्युजिल्याण्मा जनसंख्या वृद्धिदर ८० वर्षयताकै न्यून

वेलिङ्टन । न्युजिल्याण्डको जनसांख्यिक तस्वीर विस्तारै तर गम्भीर रूपमा बदलिँदै गएको छ। देशमा जन्मिने बालबालिकाको संख्या निरन्तर घट्दै जाँदा जन्म र मृत्युबीचको अन्तरबाट हुने प्राकृतिक जनसंख्या वृद्धि दोस्रो विश्वयुद्धताकाको स्तरमा झरेको छ।

तथ्यांक न्युजिल्याण्ड (Stats NZ) ले सार्वजनिक गरेको पछिल्लो राष्ट्रिय जनसंख्या अनुमानअनुसार सन् २०२६ जुनमा समाप्त भएको एक वर्षमा जन्म र मृत्युबीचको अन्तरबाट भएको प्राकृतिक जनसंख्या वृद्धि जम्मा १८ हजार ७ सय मा सीमित भएको छ। यो सन् १९४० को दशकको सुरुवातपछि अर्थात् करिब ८० वर्षयताकै न्यून स्तर हो।

यसको अर्को महत्वपूर्ण कारण जन्मदरमा आएको निरन्तर गिरावट हो। सन् २०२६ जुनमा समाप्त भएको वर्षमा भएको जन्मसंख्या सन् २००३ यताकै सबैभन्दा कम देखिएको छ।

यो तथ्यांक केवल जनसंख्याको एउटा अंक घटेको विषय होइन। यसको प्रभाव आगामी वर्षहरूमा न्युजिल्याण्डका विद्यालय, विश्वविद्यालय, श्रम बजार, व्यवसाय, आवास, स्वास्थ्य सेवा र सामाजिक सुरक्षा प्रणालीसम्म पुग्न सक्ने विज्ञहरूको चेतावनी छ।

अहिले कम जन्मिएका बालबालिका करिब १८ वर्षपछि श्रम बजारमा प्रवेश गर्ने उमेरमा पुग्नेछन्। त्यतिबेला देशमा काम गर्ने युवा जनशक्तिको संख्या अपेक्षाकृत कम हुनेछ। त्यसैले आज देखिएको जन्मदरको गिरावटको वास्तविक आर्थिक प्रभाव भने भविष्यमा देखिनेछ।

इन्फोमेट्रिक्सका प्रमुख अर्थशास्त्री तथा जनसांख्यिकीविद् निक ब्रन्सडनका अनुसार घट्दो जन्मदर तत्कालै अर्थतन्त्रका लागि ठूलो समस्या नदेखिए पनि यसको प्रभाव केही दशकभित्र गम्भीर रूपमा देखिन सक्छ।

“घट्दो जन्मदर तत्काल अर्थतन्त्रका लागि समस्या होइन। यसको प्रभाव करिब १८ वर्षपछि देखिनेछ, जब अहिलेका बालबालिका वयस्क हुनेछन् र श्रमशक्तिमा प्रवेश गर्ने युवा जनशक्ति कम हुनेछ,” उनले बताएका छन्।

ब्रन्सडनका अनुसार न्युजिल्याण्डले समस्या देखिएपछि समाधान खोज्नेभन्दा अहिलेबाटै तयारी थाल्नुपर्छ। विशेषगरी युवालाई शिक्षा, तालिम र रोजगारीसँग जोड्ने क्षेत्रमा ठूलो लगानी आवश्यक छ।

उनका अनुसार न्युजिल्याण्डमा करिब १३ प्रतिशत युवा शिक्षा वा तालिममा संलग्न छैनन्। आगामी दिनमा कामदारको अभाव हुन सक्ने अवस्थामा यस्ता युवालाई सीप, तालिम र रोजगारीमा जोड्नु महत्वपूर्ण हुनेछ।

“हामीले अहिले नै युवालाई आवश्यक सहयोग गर्नुपर्छ। उनीहरूलाई शिक्षा र तालिममा जोड्न सक्ने सबै सम्भावित स्रोत परिचालन गर्नुपर्छ,” ब्रन्सडनको भनाइ छ।

‘कामदार चाहियो भने थप मानिस भर्ती गरौंला’ भन्ने समय सकिँदै

घट्दो जन्मदरको अर्को ठूलो प्रभाव व्यवसाय क्षेत्रमा देखिन सक्नेछ। अहिले कुनै व्यवसाय विस्तार हुँदा वा नयाँ काम सुरु गर्दा आवश्यक जनशक्ति बजारबाट खोजेर भर्ती गर्न सकिने अवस्था छ। तर युवा जनशक्तिको संख्या घट्दै गएपछि भविष्यमा यो विकल्प सहज नहुन सक्छ।

ब्रन्सडनका अनुसार त्यसबेला व्यवसायले थप मानिस भर्ती गरेर मात्र आफ्नो समस्या समाधान गर्न सक्ने छैनन्। त्यसको सट्टा प्रविधि, दक्षता र उत्पादकत्व बढाउनुपर्नेछ।

“हामीले आफ्नो सोच परिवर्तन गर्नुपर्छ। मानिस आफैंमा दुर्लभ स्रोत बन्नेछन् भन्ने कुरा बुझ्न आवश्यक छ,” उनले भने।

यसको अर्थ भविष्यको न्युजिल्याण्डमा ‘काम धेरै, कामदार कम’ हुने अवस्था सिर्जना हुन सक्नेछ। अहिलेको जन्मदरको गिरावटले त्यसैको संकेत गरिरहेको छ।

के आप्रवासनले समस्या समाधान गर्न सक्छ?

न्युजिल्याण्डमा घट्दो जन्मदरका कारण सिर्जना हुने जनसांख्यिक दबाबलाई आप्रवासनमार्फत पूर्ति गर्न सकिने तर्क गरिँदै आए पनि ब्रन्सडनका अनुसार आप्रवासन मात्रै दीर्घकालीन समाधान होइन।

यदि कम जन्मदरबाट हुने जनशक्ति अभाव पूरै आप्रवासनबाट पूर्ति गर्ने हो भने न्युजिल्याण्डले हरेक वर्ष अघिल्लो वर्षभन्दा अझ बढी आप्रवासी ल्याइरहनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। यस्तो प्रणाली दीर्घकालीन रूपमा व्यवहारिक नहुने उनको भनाइ छ।

अझ महत्वपूर्ण कुरा, न्युजिल्याण्डले मात्र यस्तो समस्या सामना गरिरहेको छैन।

अस्ट्रेलिया, बेलायतलगायत विकसित मुलुकहरू पनि घट्दो जन्मदर, वृद्ध हुँदै गएको जनसंख्या र युवा श्रमशक्तिको कमीको चुनौतीमा छन्। त्यसैले भविष्यमा दक्ष र युवा आप्रवासी आकर्षित गर्न देशहरूबीच प्रतिस्पर्धा झन् बढ्ने सम्भावना छ।

“अस्ट्रेलिया, बेलायत र सम्भवतः विकसित विश्वका अधिकांश देशले यही चुनौती सामना गरिरहेका छन्। उनीहरूले पनि आफ्ना युवा जनशक्तिलाई देशमै राख्न विगतको तुलनामा अझ बढी प्रयास गर्नेछन्,” ब्रन्सडनले भने।

चीनदेखि न्युजिल्याण्डसम्म बदलिँदो जनसांख्यिक तस्वीर

यो परिवर्तन विकसित मुलुकमा मात्र सीमित छैन। विकासशील मुलुकहरूमा समेत जनसंख्या वृद्धिदर सुस्त हुँदै गएको छ।

ब्रन्सडनले चीनको जनसंख्या पछिल्ला चार वर्षदेखि घटिरहेको उदाहरण दिएका छन्। चीन विगतमा न्युजिल्याण्डका लागि आप्रवासीको महत्वपूर्ण स्रोत थियो। तर चीनमै युवा जनसंख्या घट्दै गएपछि भविष्यमा त्यहाँबाट आउने युवा तथा दक्ष जनशक्तिको आपूर्ति पहिलेको जस्तो सहज नहुन सक्छ।

यसले न्युजिल्याण्डका लागि अर्को चुनौती थपेको छ—भविष्यमा चाहिने मानिस कहाँबाट ल्याउने?

विश्वभर जन्मदर घट्दै गएमा युवा र दक्ष जनशक्तिको आपूर्ति सीमित हुनेछ। त्यसपछि देशहरूबीच आप्रवासी आकर्षित गर्ने प्रतिस्पर्धा अझ तीव्र हुन सक्छ।

त्यसैले न्युजिल्याण्डले भविष्यको जनशक्ति समस्या समाधान गर्न विदेशबाट मानिस ल्याउने नीतिमा मात्र निर्भर रहनुभन्दा आफ्नै देशमा जन्मिएका युवालाई शिक्षित, दक्ष र रोजगारयोग्य बनाउने रणनीति अपनाउनुपर्ने देखिन्छ।

आजको सानो तथ्यांक, भोलिको ठूलो चुनौती

१८ हजार ७ सयको प्राकृतिक जनसंख्या वृद्धि अहिले हेर्दा एउटा तथ्यांक मात्र देखिन सक्छ। तर यसको पछाडि न्युजिल्याण्डको बदलिँदो पारिवारिक संरचना, कम हुँदै गएको जन्मदर र वृद्ध हुँदै गएको जनसंख्याको ठूलो कथा लुकेको छ।

कम बच्चा जन्मिनु भनेको भविष्यमा कम विद्यार्थी हुनु हो। कम विद्यार्थी भनेको केही वर्षपछि कम युवा श्रमशक्ति हुनु हो। कम श्रमशक्ति भनेको व्यवसायका लागि कर्मचारी खोज्न कठिन हुनु र अर्थतन्त्रमा उत्पादकत्वको दबाब बढ्नु हो।

यसको प्रभाव स्वास्थ्य सेवा, वृद्धवृद्धाको हेरचाह, पेन्सन तथा सामाजिक सुरक्षा प्रणालीमा पनि पर्न सक्छ। काम गर्ने जनसंख्या घट्दै जाँदा वृद्ध जनसंख्यालाई धान्ने जिम्मेवारी तुलनात्मक रूपमा थोरै कामदारको काँधमा पर्न सक्छ।

यही कारण न्युजिल्याण्डको घट्दो जन्मदरलाई केवल ‘कम बच्चा जन्मिए’ भन्ने तथ्यांकका रूपमा हेर्नुभन्दा देशको आगामी आर्थिक र सामाजिक संरचनासँग जोडेर हेर्नुपर्ने देखिन्छ।

आज जन्मदर घटेको असर तत्काल सडकमा देखिँदैन। तर आज जन्मिएका वा नजन्मिएका बच्चाहरू नै करिब दुई दशकपछि न्युजिल्याण्डको श्रम बजारमा हुनेछन्।