धनुषा। मिथिलाञ्चलको प्रसिद्ध धार्मिक तीर्थस्थल धनुषाधाम अब केवल धार्मिक आस्थाको केन्द्रमा मात्र सीमित छैन। पछिल्ला वर्षहरूमा यहाँ अवस्थित धनुषाधाम वनस्पति उद्यान हरियाली, जैविक विविधता, दुर्लभ वनस्पति, वातावरणीय शिक्षा र शान्त प्राकृतिक परिवेशका कारण मधेश प्रदेशकै उदीयमान पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा विकसित हुँदै गएको छ।
धनुषाधाम पुग्ने अधिकांश श्रद्धालु पहिले मन्दिर दर्शन गरेर फर्किने गर्थे। तर अहिले धार्मिक यात्रासँगै वनस्पति उद्यानको भ्रमण पनि उनीहरूको यात्रा कार्यक्रमको महत्वपूर्ण हिस्सा बन्न थालेको छ। प्राकृतिक सौन्दर्य, शीतल वातावरण र वनस्पतिको संरक्षणले उद्यानलाई धार्मिक पर्यटनसँगै प्रकृति पर्यटनको उत्कृष्ट नमुनाका रूपमा स्थापित गरिरहेको छ।
जनकपुरधामबाट करिब १८ किलोमिटर पूर्वमा रहेको धनुषाधाम हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको महत्वपूर्ण तीर्थस्थल हो। त्रेतायुगमा भगवान शिवको धनुषको एउटा भाग यहीँ खसेको धार्मिक विश्वासका कारण वर्षभरि हजारौं श्रद्धालु यहाँ पुग्ने गर्छन्। विशेषगरी विवाहपञ्चमी, रामनवमी र मकर सङ्क्रान्तिका अवसरमा यहाँ भक्तजनको ठूलो भीड लाग्ने गर्दछ।
धार्मिक स्थलबाट करिब १०० मिटरको दूरीमा रहेको वनस्पति उद्यानले अहिले तीर्थयात्रीलाई प्रकृतिसँग रमाउने नयाँ अवसर प्रदान गरेको छ।
स्थानीय रामसेवक दासका अनुसार पहिले श्रद्धालुहरू केवल मन्दिर दर्शन गरेर फर्किने गर्थे। अहिले भने अधिकांश आगन्तुकले वनस्पति उद्यानमा समय बिताउँदै प्राकृतिक सौन्दर्यको आनन्द लिने गरेका छन्।
वन तथा वातावरण मन्त्रालयअन्तर्गत सञ्चालनमा रहेको धनुषाधाम वनस्पति उद्यान विसं २०५६ मा स्थापना गरिएको हो। प्रारम्भिक उद्देश्य दुर्लभ वनस्पतिको संरक्षण, अनुसन्धान र वातावरणीय शिक्षा भए पनि अहिले यो उद्यान पर्यटन प्रवर्द्धनको महत्वपूर्ण केन्द्र बन्दै गएको छ।
उद्यानका कर्मचारी सुरेश भण्डारीका अनुसार केही वर्षअघिसम्म दैनिक १० देखि २० जना मात्र पर्यटक आउने गर्थे। अहिले भने दैनिक ३०० देखि ४०० जनासम्म आन्तरिक तथा भारतीय पर्यटक उद्यान भ्रमण गर्न आउने गरेका छन्। विद्यालय तथा विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरू अध्ययन अवलोकनका लागि नियमित रूपमा आउने गरेका छन्।
हालसम्म उद्यान प्रवेश निःशुल्क रहे पनि निकट भविष्यमा प्रवेश शुल्क लागू गर्ने तयारी भइरहेको जनाइएको छ।
करिब १२० हेक्टर क्षेत्रफलमा फैलिएको धनुषाधाम वनस्पति उद्यान अहिले देशकै महत्वपूर्ण वनस्पति संरक्षण केन्द्रमध्ये एक मानिन्छ।
उद्यानका प्रमुख ताहिर हुसेनका अनुसार यहाँ हाल २७६ प्रजातिका वनस्पति संरक्षण गरिएका छन्, जसमा:
- ७४ प्रजातिका रुख
- ४८ प्रजातिका बुट्यान
- १३४ प्रजातिका झारपात
- २० प्रजातिका लहरे वनस्पति
संरक्षण गरिएको छ।
उहाँका अनुसार उद्यानमा दुर्लभ तथा लोपोन्मुख वनस्पति, औषधीय जडीबुटी, बहुवर्षीय वृक्ष, जलीय वनस्पति, फर्न, सजावटी फूल तथा स्थानीय प्रजातिका बिरुवालाई वैज्ञानिक ढङ्गले संरक्षण गरिएको छ।
धनुषाधाम वनस्पति उद्यानको सबैभन्दा ठूलो विशेषता यसको विषयगत वाटिकाहरू हुन्।
उद्यानभित्र धार्मिक वाटिका, नक्षत्र वाटिका, जडीबुटी शैक्षिक वाटिका, जल उद्यान, धनुष वाटिका, जलीय वनस्पति उद्यान, फूल उद्यान तथा ट्याक्सोनोमिकल फेमिली वाटिकाजस्ता संरचना निर्माण गरिएका छन्।
धार्मिक वाटिकामा धार्मिक महत्वका वृक्ष, नक्षत्र वाटिकामा २७ नक्षत्र, १२ राशि र ९ ग्रहसँग सम्बन्धित वनस्पति संरक्षण गरिएको छ। जडीबुटी शैक्षिक वाटिकाले विद्यार्थी तथा अनुसन्धानकर्तालाई प्रत्यक्ष अध्ययन गर्ने अवसर उपलब्ध गराउँदै आएको छ।
उद्यानमा प्रत्येक बिरुवासँग वैज्ञानिक परिचय राखिएको छ, जसले वनस्पति विज्ञान तथा वातावरणीय शिक्षालाई थप प्रभावकारी बनाएको छ।
वनस्पति संरक्षणसँगै उद्यान अनुसन्धानका दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ।
उद्यानमा सूचना केन्द्र स्थापना गरिएको छ भने सुगन्धित जडीबुटी तथा वनस्पतिबाट प्राप्त हुने तेलको प्रतिशत परीक्षण गर्न रासायनिक प्रयोगशाला (केमिस्ट्री ल्याब) समेत सञ्चालनमा रहेको प्रमुख हुसेनले जानकारी दिनुभयो।
यसले विद्यालय, विश्वविद्यालय तथा अनुसन्धान संस्थाका विद्यार्थीलाई व्यवहारिक अध्ययनको अवसर प्रदान गरिरहेको छ।
सामाजिक सञ्जालको विस्तारसँगै धनुषाधाम वनस्पति उद्यानका हरियाली दृश्य, फूलबारी, जलाशय र प्राकृतिक सौन्दर्यका तस्बिर तथा भिडियो व्यापक रूपमा साझा हुन थालेपछि यसको लोकप्रियता उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ।
यसले धार्मिक पर्यटकसँगै प्रकृतिप्रेमी, फोटोग्राफर तथा आन्तरिक पर्यटकलाई समेत आकर्षित गर्न सफल भएको छ।
पर्यटकको संख्या बढ्दै जाँदा स्थानीय अर्थतन्त्रमा समेत सकारात्मक प्रभाव देखिन थालेको छ।
धनुषाधाम नगरपालिकाका प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत मिन भट्टराईका अनुसार वनस्पति उद्यानले पर्यटन प्रवर्द्धनसँगै स्थानीय रोजगारी सिर्जना गर्ने सम्भावना बढाएको छ। स्थानीय सरकारले यसको संरक्षण र प्रवर्द्धनमा आवश्यक सहयोग गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको छ।
स्थानीय युवा सन्तोष मण्डलका अनुसार पर्यटन बढेसँगै होटल, रेष्टुरेन्ट, यातायात, कृषि उत्पादन, हस्तकला तथा अन्य साना व्यवसायले नयाँ बजार पाउन थालेका छन्। युवाहरू पनि पर्यटनसँग सम्बन्धित व्यवसायतर्फ आकर्षित हुन थालेका छन्।
स्थानीय व्यवसायी शङ्कर साहका अनुसार पहिले अत्यन्त सीमित सङ्ख्यामा पर्यटक आउने धनुषाधाममा अहिले होटल तथा अन्य पर्यटन पूर्वाधार विस्तार हुन थालेका छन्।
स्थानीय सरोकारवालाहरूका अनुसार आधुनिक सूचना केन्द्र, डिजिटल गाइड प्रणाली, साइकल ट्र्याक, प्रकृति पदमार्ग, व्याख्या केन्द्र, बाल उद्यान, अनुसन्धान प्रयोगशाला तथा पर्यटकमैत्री सेवा विस्तार गर्न सके धनुषाधाम वनस्पति उद्यान राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको पर्यावरणीय पर्यटन केन्द्रका रूपमा स्थापित हुन सक्ने सम्भावना छ।
विश्वभर प्रकृतिमैत्री तथा दिगो पर्यटनप्रतिको आकर्षण बढिरहेका बेला धनुषाधाम वनस्पति उद्यानले धार्मिक आस्था, जैविक विविधता, वातावरणीय शिक्षा र प्राकृतिक सौन्दर्यलाई एउटै स्थलमा समेटेको दुर्लभ उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ।
यहाँ पुग्ने आगन्तुक केवल हरियालीको दृश्य लिएर मात्र फर्कँदैनन्; उनीहरूले प्रकृतिप्रतिको सम्मान, वातावरण संरक्षणप्रतिको जिम्मेवारी र पुनः यहाँ फर्कने चाहना पनि साथमा लिएर जाने गरेका छन्।
धार्मिक पर्यटन र प्रकृति पर्यटनलाई एउटै सूत्रमा बाँध्न सफल धनुषाधाम वनस्पति उद्यान अहिले मधेश प्रदेशको मात्र होइन, नेपालको उदीयमान हरित पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा आफ्नो पहिचान बलियो बनाउँदै अघि बढिरहेको छ।
