हिलोमा भविष्य रोप्दै नेपाल : असारको रोपाइँ, किसानको आशा र धानको कथा

काठमाडौं । साँझ पर्दैछ। आकाशभरि बाक्लिएका बादलले विस्तारै पानी झार्न थालेका छन्। केही दिनअघिसम्म चर्को घामले चिरा परेका खेतहरू अहिले हरियालीले भरिन थालेका छन्। गाउँका फाँटहरूमा हलोले कोरिएका लामो–लामो डिलहरू अब पानीले भरिएका छन्। ती खेतमा घुँडासम्म हिलोमा उभिएका किसानका पाइला एकपछि अर्को अघि बढिरहेका छन्। कसैले धानका बेर्ना सारिरहेका छन्, कसैले असारे गीत गाउँदै हाँसो साटिरहेका छन्।

यही दृश्यसँगै नेपालमा फेरि एउटा असार फर्किएको छ।

असार १५—नेपाली किसानका लागि यो केवल पात्रोको एउटा मिति होइन, जीवनको उत्सव हो। सरकारले यसलाई राष्ट्रिय धान दिवसका रूपमा मनाउँछ। कतै कृषि मेलाहरू लाग्छन्, कतै मन्त्रीहरू खेतमा पुगेर प्रतीकात्मक रूपमा धान रोप्छन्। गाउँघरमा दही–चिउरा खाने चलनले यो दिनलाई अझ विशेष बनाउँछ। तर वास्तविक उत्सव भने सरकारी मञ्चमा होइन, खेतका बीचमा, किसानका पसिना र हिलोमा देखिन्छ।

नेपाल कृषिप्रधान देश हो। अझै पनि देशका अधिकांश परिवारको जीविका खेतीपातीमै निर्भर छ। र त्यो खेतीको केन्द्रमा छ—धान। बिहानदेखि बेलुकासम्म नेपाली भान्सामा पाक्ने दाल, भात र तरकारीको थालमा भात नभए भोजन अधुरो लाग्छ। हिमालदेखि तराईसम्म, धनीदेखि गरिबसम्म, एउटै परिकारले नेपालीलाई जोडेको छ—भात।

धान केवल अन्न होइन, नेपाली जीवनको संस्कार हो। विवाहदेखि पूजा, पर्वदेखि अतिथिसत्कारसम्म धान र चामलको आफ्नै स्थान छ। त्यसैले रोपाइँको मौसमलाई नेपालीहरूले खेती मात्र होइन, उत्सवका रूपमा पनि मनाउँदै आएका छन्।

नेपालको भौगोलिक विविधता पनि धानसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। समुद्री सतहबाट करिब ७० मिटर उचाइको तराईदेखि विश्वकै सर्वोच्च शिखर सगरमाथासम्म फैलिएको यो देशमा मौसम, संस्कृति र भाषा फरक–फरक भए पनि एउटा समानता छ—सबैको थालमा भात।

तर यही भात उत्पादन गर्ने किसानको कथा भने त्यति सहज छैन।

पहिलो वर्षाको पर्खाइ, समयमै रोपाइँ सक्ने चिन्ता, मल र बिउको अभाव, बजारको अनिश्चितता, बदलिँदो जलवायु—यी सबै चुनौतीबीच किसानले हरेक वर्ष नयाँ आशा रोप्छन्। पानी समयमै परे उत्पादन राम्रो हुन्छ भन्ने विश्वास हुन्छ। पानी ढिलो भयो भने चिन्ता बढ्छ। खेतमा रोपिएको प्रत्येक बेर्नासँग किसानले आफ्नो परिवारको भविष्य पनि रोपिरहेको हुन्छ।

कतिपय गाउँमा अहिले पनि महिलाहरू नै रोपाइँको मुख्य श्रमशक्ति हुन्। पुरुषहरूले खेत जोत्छन्, तर बेर्ना रोप्ने काममा महिलाहरूको भूमिका अझै प्रमुख छ। बिहानैदेखि हिलोमा उभिएर दिनभर काम गर्दा पनि उनीहरूको अनुहारमा थकानभन्दा बढी मुस्कान देखिन्छ। असारे गीतको लयमा काम गर्ने यो संस्कृति नेपाली गाउँको सुन्दर पहिचान हो।

यद्यपि, बदलिँदो समयसँगै रोपाइँको स्वरूप पनि फेरिँदै गएको छ। धेरै युवाहरू रोजगारीका लागि विदेश गएका छन्। गाउँमा श्रमिक अभाव बढेको छ। कतिपय खेत बाँझै छन्। कतै रोपाइँका लागि मेसिन प्रयोग हुन थालेका छन् भने कतै अझै पुरानै शैली कायम छ।

यसबीच सरकारले प्रत्येक वर्ष धानमा आत्मनिर्भर बन्ने लक्ष्य दोहोर्याउँछ। उन्नत प्रविधि, आधुनिक खेती र उत्पादन वृद्धिका योजना सार्वजनिक हुन्छन्। तर किसानका लागि सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता अझै पनि समयमै गुणस्तरीय बिउ, मल, सिँचाइ र उचित मूल्य नै हो।

धानको एउटा सानो बेर्ना खेतमा रोप्न केही सेकेन्ड मात्र लाग्छ। तर त्यो बेर्ना हुर्काएर घरको भकारीसम्म पुर्‍याउन किसानले महिनौँ संघर्ष गर्नुपर्छ। वर्षा, घाम, रोग, कीरा, बजार र मूल्य—हरेक चरणमा अनिश्चितता छ। त्यसैले किसानका लागि रोपाइँ केवल खेतीको सुरुवात होइन, जोखिम र आशाको यात्रा पनि हो।

आज असार १५ को दिन खेतहरू फेरि हरियालीले भरिन थालेका छन्। हिलोले भरिएका ती खेतमा उभिएका किसानका खुट्टामा माटो टाँसिएको छ, तर आँखामा भविष्यको सपना छ। उनीहरूलाई विश्वास छ—आज रोपिएको यो सानो बेर्नाले केही महिनापछि सुनौलो बाला फुलाउनेछ र लाखौँ नेपालीको भान्सामा फेरि भातको सुगन्ध फैलाउनेछ।

किनभने नेपालमा धान केवल अन्न होइन, जीवन हो। रोपाइँ केवल कृषि कर्म होइन, पुस्तौँदेखि चल्दै आएको संस्कृति हो। र असारको हिलोमा रोपिने प्रत्येक बेर्नासँग नेपाली किसानले आफ्नो भविष्य, आफ्नो परिवार र सम्पूर्ण देशको खाद्य सुरक्षाको आशा पनि सँगै रोपिरहेका हुन्छन्।