आगामी ७ नोभेम्बरको निर्वाचनका लागि मतदाता दर्ता अभियान तीव्र, अझै ४ लाख ४० हजारभन्दा बढी योग्य मतदाता नामावलीबाहिर (निर्वाचनका महत्वपूर्ण मिति सहित)

अकल्यान्ड । न्युजिल्यान्डमा आगामी ७ नोभेम्बरमा हुने आमनिर्वाचनको मिति नजिकिँदै गर्दा निर्वाचन आयोगले मतदाता नामावलीमा दर्ता अभियानलाई तीव्र बनाएको छ। आयोगले निर्वाचनको तयारीसँग सम्बन्धित पछिल्लो तथ्याङ्क सार्वजनिक गर्दै मतदान गर्न योग्य सबै नागरिकलाई समयमै आफ्नो नाम दर्ता गर्न तथा विवरण अद्यावधिक गर्न आग्रह गरेको छ।

आयोगले अगस्ट १७ देखि २२ सम्म दर्ता भएका नयाँ मतदातालाई निर्वाचनसम्बन्धी प्याकेज सम्बन्धित ठेगानामा पठाउने तयारी गरेको छ।

निर्वाचन आयोगका अनुसार हालसम्म करिब ३६ लाख मानिस मतदाता नामावलीमा दर्ता भएका छन्। यो मतदानका लागि योग्य जनसंख्याको करिब ८९ प्रतिशत हो। आयोगका अध्यक्ष साइमन मोरीले दर्ताको अवस्था ‘खराब नभए पनि पर्याप्त राम्रो नभएको’ बताएका छन्। आयोगका अनुसार अझै करिब ४ लाख ४० हजार योग्य मतदाता नामावलीमा समावेश हुन बाँकी छन्।

विशेषगरी युवा मतदाताको दर्ता दर चिन्ताजनक देखिएको छ। १८ देखि २५ वर्ष उमेर समूहका करिब ५३ प्रतिशत मात्रै नामावलीमा दर्ता भएका छन्। यस उमेर समूहका करिब दुई लाख युवा अझै दर्ता नभएको अनुमान गरिएको छ, जुन नामावलीबाहिर रहेका कुल योग्य मतदातामध्ये करिब ४५ प्रतिशत हो।

निर्वाचन आयोगले मतदाता दर्ताका लागि यसपटक समयसीमा विशेष रूपमा महत्वपूर्ण रहेको जनाएको छ। ४ अक्टोबरसम्म नामावलीमा दर्ता भएका मतदाताले EasyVote कार्ड प्राप्त गर्नेछन्। २५ अक्टोबर मतदाता नामावलीमा दर्ता हुने अन्तिम दिन तोकिएको छ। नयाँ व्यवस्थाअनुसार त्यसपछि दर्ता नगरेका योग्य नागरिकको मतदानसम्बन्धी अधिकार प्रभावित हुन सक्ने भएकाले आयोगले अन्तिम समयसम्म नपर्खिन आग्रह गरेको छ।

२६ अक्टोबरदेखि अग्रिम मतदान सुरु हुनेछ भने ७ नोभेम्बरमा निर्वाचन हुनेछ। निर्वाचनका दिन मतदान साँझ ७ बजे बन्द हुनेछ।

निर्वाचनको औपचारिक परिणाम सार्वजनिक गर्न करिब २० दिन लाग्ने आयोगको अनुमान छ। त्यसअनुसार २७ नोभेम्बरमा अन्तिम आधिकारिक परिणाम घोषणा हुने अपेक्षा गरिएको छ। यसपटक मतदानका दिनमै नाम दर्ता गरेर मतदान गर्ने व्यवस्थामा परिवर्तन भएकाले मतगणनामा करिब तीन दिन बचत हुने अपेक्षा गरिएको भए पनि बढ्दो मतदाता संख्याका कारण समग्र निर्वाचन परिणाम सार्वजनिक हुने समय अघिल्लो निर्वाचनकै आसपास रहने आयोगले जनाएको छ।

निर्वाचन सञ्चालनका लागि देशभर करिब २ हजार ३०० मतदान स्थल रहनेछन् भने करिब ८५० अग्रिम मतदान स्थल उपलब्ध हुनेछन्। निर्वाचन व्यवस्थापनका लागि आयोगले करिब २७ हजार अतिरिक्त कर्मचारी परिचालन गर्नेछ।

मतदाता सहभागिता बढाउन आयोगले यस वर्ष मात्रै ४६० वटा कार्यक्रम सञ्चालन गरिसकेको छ। त्यसमध्ये १६० वटा विद्यालयमा कार्यक्रम आयोजना गरिएका छन्। त्यस्तै, उच्च जनसंख्या भएका क्षेत्रमा मतदाता दर्तालाई सहज बनाउन सेप्टेम्बर र अक्टोबरमा १० वटा ‘एन्रोलमेन्ट हब’ सञ्चालन गर्ने तयारी छ।

यस निर्वाचनका लागि १७ राजनीतिक दल दर्ता भएका छन्। संसद्मा बहुमत कायम गरी सरकार गठन गर्न सामान्य अवस्थामा कुनै एक दल वा गठबन्धनलाई ६१ सिट आवश्यक पर्नेछ।

विदेशमा रहेका न्युजिल्यान्डवासीको सहभागिता पनि निर्वाचनमा महत्वपूर्ण रहनेछ। आयोगका अनुसार करिब एक लाख दर्ता भएका न्युजिल्यान्डवासी विदेशमा बसोबास गरिरहेका छन्। अस्ट्रेलियामा रहेका केही मतदाताले मतदान स्थलबाटै मतदान गर्न सक्नेछन् भने अन्य देशमा रहेका योग्य मतदाताले न्युजिल्यान्डका दूतावासमार्फत विशेष मतदान गर्न वा आवश्यक फाराम अनलाइनबाट प्राप्त गरी मतदान प्रक्रिया पूरा गर्न सक्नेछन्।

यसपटक करिब ७ लाख विशेष मत प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्ने आयोगको अनुमान छ। तीमध्ये करिब ५५ हजार विशेष मत अमान्य हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ। मतदाता विवरण गलत भएको वा आवश्यक प्रक्रिया पूरा नभएको अवस्थामा विशेष मत गणनामा समावेश नहुने आयोगले जनाएको छ।

निर्वाचनसँगै राजनीतिक दल तथा उम्मेदवारको चुनावी खर्च र प्रचारप्रसारमा पनि कडा नियम लागू हुनेछन्। निर्वाचन क्षेत्रका उम्मेदवारले नियमन गरिएको अवधिमा प्रचारप्रसारका लागि अधिकतम ३६ हजार न्युजिल्यान्ड डलर खर्च गर्न पाउनेछन्। राजनीतिक दलका लागि आधारभूत खर्च सीमा १५ लाख ३ हजार डलर तोकिएको छ भने प्रतिस्पर्धा गर्ने प्रत्येक निर्वाचन क्षेत्रका लागि थप ३६ हजार डलर खर्च गर्न पाउने व्यवस्था छ। यसबाट दलको अधिकतम खर्च सीमा ४० लाख ५९ हजार डलर पुग्न सक्छ।

निर्वाचनसम्बन्धी विज्ञापनमा आवश्यक ‘प्रमोटर स्टेटमेन्ट’ नराखेमा ४० हजार डलरसम्म जरिवाना हुन सक्नेछ। निर्वाचनसम्बन्धी गतिविधिमा निश्चित सीमाभन्दा बढी खर्च गर्ने तेस्रो पक्षका समूहले निर्वाचन आयोगमा दर्ता हुनुपर्ने व्यवस्था पनि छ।

निर्वाचन सञ्चालन आफैँमा ठूलो आर्थिक र प्रशासनिक जिम्मेवारी हो। सन् २०२३ को आमनिर्वाचन सञ्चालनमा निर्वाचन आयोगको खर्च करिब १७ करोड ९२ लाख डलर पुगेको थियो। सन् २०२० मा यस्तो खर्च करिब १३ करोड ५९ लाख डलर थियो। यसपटक पनि हजारौँ कर्मचारी, मतदान केन्द्र, मतदाता दर्ता, अग्रिम मतदान र मतगणनाका लागि ठूलो स्रोत परिचालन हुँदैछ।

निर्वाचन प्रचारका लागि प्रयोग हुने साइन तथा होर्डिङको आकारसमेत तोकिएको छ। निर्वाचनसम्बन्धी साइनको अधिकतम क्षेत्रफल तीन वर्गमिटर हुनुपर्नेछ। मतदान केन्द्रको १०० मिटरभित्र निःशुल्क खाना, पानीबाहेकका पेय पदार्थ वा मनोरञ्जन उपलब्ध गराउने गतिविधिमा पनि प्रतिबन्ध रहनेछ। यद्यपि नियमित व्यवसायका रूपमा त्यस्ता सेवा प्रदान गर्ने संस्थाका लागि छुटको व्यवस्था छ।

जनसंख्या परिवर्तनका आधारमा यसपटक निर्वाचन क्षेत्रको संख्यामा पनि केही परिवर्तन भएको छ। सन् २०२० को निर्वाचनको तुलनामा एक निर्वाचन क्षेत्र घटेको छ। दक्षिण टापुमा कानुनअनुसार १६ सामान्य निर्वाचन क्षेत्र, देशभर सात माओरी निर्वाचन क्षेत्र र उत्तर टापुमा ४८ सामान्य निर्वाचन क्षेत्र कायम छन्।

निर्वाचनका महत्वपूर्ण मिति

• १ अक्टोबर — संसद् विघटन
• ४ अक्टोबर — निर्वाचनका लागि औपचारिक ‘रिट डे’; यस दिनसम्म दर्ता भएका मतदाताले EasyVote कार्ड प्राप्त गर्नेछन्।
• २५ अक्टोबर — मतदाता नामावलीमा दर्ता हुने अन्तिम दिन।
• २६ अक्टोबर — अग्रिम मतदान सुरु।
• ६ नोभेम्बर — चुनावी प्रचारप्रसारको नियमन अवधि समाप्त; निर्वाचनसम्बन्धी प्रचार सामग्री तथा होर्डिङ हटाइसक्नुपर्ने।
• ७ नोभेम्बर — निर्वाचन दिवस; मतदान बिहान ९ बजेदेखि साँझ ७ बजेसम्म।
• २७ नोभेम्बर — निर्वाचनको आधिकारिक परिणाम घोषणा हुने अपेक्षित मिति।