सगरमाथा दिवस : साहस, इतिहास र नेपाल–न्युजिल्याण्डको अविच्छिन्न सम्बन्ध

संसारको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा केवल हिमाल होइन, यो नेपालीहरूको साहस, संघर्ष र पहिचानको प्रतीक हो । हरेक वर्ष मे २९ मा मनाइने एभरेष्ट दिवस केवल एउटा औपचारिक दिवस होइन, यो नेपाली आत्मगौरव र विश्वसामु नेपालको परिचय बनेको ऐतिहासिक क्षणको सम्झना हो ।

सन् १९५३ मे २९ मा नेपाली शेर्पा तेन्जिङ नोर्गे र न्युजिल्याण्डका साहसी आरोही सर एडमन्ड हिलारीले पहिलो पटक सगरमाथाको सफल आरोहण गर्दै विश्व इतिहासमा नयाँ अध्याय लेखेका थिए । त्यतिबेला मानवले संसारको सबैभन्दा अग्लो शिखर चढ्न सक्दैन भन्ने विश्वासलाई उनीहरूले तोडेका थिए । साहस, धैर्यता र आत्मविश्वासले असम्भव देखिएको यात्रालाई सम्भव बनाएको त्यो क्षण आज पनि विश्व इतिहासमा स्वर्ण अक्षरले लेखिएको छ ।

तेन्जिङ नोर्गे केवल एक पर्वतारोही थिएनन्, उनी हिमालसँग जोडिएको नेपाली साहस र शेर्पा समुदायको प्रतिनिधित्व गर्ने प्रेरणादायी व्यक्तित्व थिए । कठोर हिमाली जीवन, जोखिमपूर्ण यात्रा र कठिन परिस्थितिसँग जुध्दै उनले विश्वलाई नेपालीहरूको क्षमता देखाएका थिए ।

त्यस्तै सर एडमन्ड हिलारीले पनि सगरमाथा आरोहणपछि नेपाल र नेपालीप्रति गहिरो माया देखाएका थिए । उनले हिमाली क्षेत्रमा विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था र विभिन्न सामाजिक विकासका काममार्फत ठूलो योगदान पुर्‍याए । त्यसैले हिलारी केवल पर्वतारोहीका रूपमा मात्र होइन, नेपालीहरूको सच्चा मित्रका रूपमा पनि सम्झिने गरिन्छ ।

त्यही ऐतिहासिक सफलताको सम्झनामा नेपालसहित विश्वभर रहेका नेपालीहरूले एभरेष्ट दिवस मनाउँदै आएका छन् । सगरमाथा नेपालको पहिचान हो । यो केवल हिमालको उचाइ होइन, नेपालीहरूको सपना, साहस र आत्मविश्वासको उचाइ पनि हो । कठिन भौगोलिक अवस्था, चिसो हावा र जोखिमपूर्ण यात्राका बाबजुद मानव इच्छाशक्तिले असम्भवलाई सम्भव बनाएको कथा नै एभरेष्टको कथा हो ।

एभरेष्ट दिवसले हामीलाई केवल हिमाल चढ्ने साहस मात्र सम्झाउँदैन, यसले नेपालीहरूको मेहनत, शेर्पा समुदायको योगदान र नेपालको प्राकृतिक सम्पदाको महत्व पनि झल्काउँछ । हिमालसँग जोडिएको पर्यटन, संस्कृति र अर्थतन्त्रले नेपाललाई विश्वमा चिनाएको छ ।

विशेषगरी विदेशमा रहेका नेपालीहरूका लागि एभरेष्ट दिवस अझ भावनात्मक बन्ने गर्दछ । संसारको जुनसुकै कुनामा पुगे पनि सगरमाथाको नाम सुन्दा नेपाली हुनुको गर्व महसुस हुन्छ । प्रवासमा आयोजना हुने एभरेष्ट दिवसका कार्यक्रमहरूले नेपाली समुदायलाई एकताबद्ध बनाउने र नयाँ पुस्तालाई आफ्नो देश र पहिचानसँग जोड्ने काम गरिरहेका छन् । आज विश्वभर जलवायु परिवर्तनको प्रभाव हिमालमा स्पष्ट देखिन थालेको छ । हिउँ पग्लिने, हिमनदी सुक्ने र वातावरणीय जोखिम बढ्ने चुनौतीले सगरमाथाको संरक्षणलाई थप महत्वपूर्ण बनाएको छ । त्यसैले एभरेष्ट दिवस केवल उत्सवको दिन मात्र होइन, हिमाल र प्रकृतिको संरक्षणप्रति प्रतिबद्धता जनाउने अवसर पनि हो ।

सगरमाथा संसारकै अग्लो शिखर हो, तर नेपालीहरूको मनमा यसको उचाइ अझ ठूलो छ । किनकि एभरेष्ट केवल हिमाल होइन — यो नेपालको गौरव, नेपालीहरूको आत्मविश्वास र असम्भवलाई जित्ने साहसको प्रतीक हो ।

नेपालमा सगरमाथा दिवस कसरी मनाइन्छ ?

नेपालमा हरेक वर्ष सगरमाथा दिवस विशेष कार्यक्रमका साथ मनाइन्छ । काठमाडौं, सोलुखुम्बु र विभिन्न हिमाली क्षेत्रमा सरकारी तथा निजी तहबाट विविध कार्यक्रम आयोजना गरिन्छ ।

पर्यटन मन्त्रालय, नेपाल पर्यटन बोर्ड, पर्वतारोहण संघ तथा विभिन्न पर्यटन संस्थाहरूले प्रभातफेरी, सम्मान समारोह, सांस्कृतिक कार्यक्रम र अन्तरक्रिया आयोजना गर्ने गर्छन् ।

सगरमाथा आरोहण गर्ने नेपाली तथा विदेशी आरोहीहरूलाई सम्मान गरिन्छ । हिमाल संरक्षण, जलवायु परिवर्तन र पर्यटन प्रवर्द्धनका विषयमा छलफल हुन्छ । विद्यालय तथा विश्वविद्यालयहरूमा सगरमाथाको इतिहास र यसको महत्वबारे विशेष कार्यक्रम सञ्चालन गरिन्छ ।

खुम्बु क्षेत्रमा भने सगरमाथा दिवस अझ विशेष हुन्छ । शेर्पा समुदायले परम्परागत सांस्कृतिक नृत्य, पूजा र उत्सवमार्फत यो दिन मनाउँछन् ।

तेन्जिङ नोर्गे : हिमालको साहसी पुत्र

तेन्जिङ नोर्गे शेर्पा हिमाली जीवनसँग घुलमिल भएका साहसी व्यक्तित्व थिए । गरिबी, कठिन जीवन र हिमाली संघर्षबीच हुर्किएका तेन्जिङले आफ्नो साहसले संसारलाई चकित पारे । सगरमाथा आरोहणपछि नेपाल र विश्वभर उनले अपार सम्मान पाए । नेपाल सरकारले उनलाई राष्ट्रिय नायकको रूपमा सम्मान गर्‍यो । विभिन्न कार्यक्रममार्फत उनको योगदानको प्रशंसा गरियो ।

उनको नाममा सडक, स्मारक तथा पर्वतारोहणसँग सम्बन्धित संस्थाहरू स्थापना गरिएका छन् । नेपाली समाजले आज पनि तेन्जिङलाई नेपाली साहस र हिमाली पहिचानको प्रतीकका रूपमा सम्झिन्छ ।

सर एडमन्ड हिलारी : न्युजिल्याण्डका राष्ट्रिय नायक

सगरमाथा आरोहणपछि सर एडमन्ड हिलारी न्युजिल्याण्ड फर्कँदा उनलाई राष्ट्रिय नायकको रूपमा भव्य स्वागत गरिएको थियो । न्युजिल्याण्ड सरकारले उनलाई विशेष सम्मान दियो । ब्रिटिश महारानी एलिजाबेथ द्वितीयले उनलाई “नाइट” उपाधि प्रदान गरेपछि उनी “सर एडमन्ड हिलारी” बने । उनको सफलतालाई न्युजिल्याण्डले केवल खेलकुद वा साहसिक उपलब्धि मात्र मानेन, त्यो देशको राष्ट्रिय गौरव बन्यो । विद्यालय, सडक, भवन र सार्वजनिक स्थलहरूमा उनको नाम राखियो ।

हिलारीको बाल्यकाल र पारिवारिक वातावरण

सर एडमन्ड हिलारीको जन्म जुलाई २०, १९१९ मा न्युजिल्याण्डको अकल्याण्ड नजिकैको टुआकाउ भन्ने सानो गाउँमा भएको थियो । उनको परिवार साधारण र मेहनती थियो । उनका पिता मधुमक्खी पालन व्यवसाय गर्थे भने परिवार अनुशासित र श्रमप्रति सम्मान गर्ने वातावरणमा हुर्किएको थियो । बाल्यकालमा हिलारी धेरै लजालु र शान्त स्वभावका थिए । उनी किताब पढ्न रुचाउँथे र प्रकृतिप्रति आकर्षित थिए । पछि यही रुचिले उनलाई हिमाल र साहसिक यात्रातर्फ डोर्‍यायो । उनले अकल्याण्ड ग्रामर स्कूलमा अध्ययन गरेका थिए । विद्यालय जीवनमा उनी खेलकुदभन्दा अध्ययनमा बढी केन्द्रित मानिन्थे । तर किशोर अवस्थामै हिमाल चढ्ने रुचि बढ्दै गयो ।

हिलारीको नाममा रहेका संरचना र सम्मान

आज न्युजिल्याण्डमा सर एडमन्ड हिलारीको नाममा धेरै संरचना र संस्थाहरू छन् । उनको सम्मानमा “सर एडमन्ड हिलारी कलेज” स्थापना गरिएको छ, जुन अकल्याण्ड क्षेत्रमा अवस्थित छ । उक्त विद्यालय न्युजिल्याण्डकै चर्चित शैक्षिक संस्थामध्ये एक मानिन्छ । विद्यालयले नेतृत्व, साहस र सामाजिक सेवाको भावना विकास गर्ने उद्देश्य राखेको छ । त्यस्तै उनको नाममा पार्क, सडक, छात्रवृत्ति कार्यक्रम तथा विभिन्न स्मारकहरू निर्माण गरिएका छन् । अकल्याण्ड अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा समेत उनको सम्मानमा विशेष तस्बिर र जानकारी राखिएको छ ।

नेपालप्रति हिलारीको गहिरो माया

सगरमाथा आरोहणपछि हिलारीले नेपाललाई केवल सम्झनामा मात्र राखेनन्, उनले नेपाली समुदायका लागि जीवनभर काम गरे । उनले हिमालयन ट्रस्ट स्थापना गरेर खुम्बु क्षेत्रमा विद्यालय, अस्पताल, पुल र स्वास्थ्य केन्द्र निर्माणमा सहयोग गरे । दुर्गम क्षेत्रमा शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा पुर्‍याउन उनले ठूलो योगदान दिएका थिए । त्यसैले नेपालमा हिलारीलाई केवल विदेशी आरोहीका रूपमा होइन, नेपालीहरूको सच्चा मित्रका रूपमा सम्मान गरिन्छ ।

सगरमाथा : दुई देशलाई जोड्ने साझा इतिहास

सगरमाथाको सफल आरोहणले नेपाल र न्युजिल्याण्डबीच विशेष सम्बन्ध स्थापित गराएको छ । तेन्जिङ नोर्गे र एडमन्ड हिलारीको मित्रता आज पनि दुई देशबीचको मित्रताको प्रतीक मानिन्छ । एक जना हिमालको काखमा हुर्किएका शेर्पा थिए भने अर्का समुद्रपारिको टापु राष्ट्रका साहसी युवक । तर दुवैलाई जोड्ने साझा सपना थियो — संसारको सर्वोच्च शिखरमा पुग्ने । आज पनि सगरमाथा दिवस मनाउँदा नेपालले तेन्जिङलाई सम्झिन्छ, न्युजिल्याण्डले हिलारीलाई सम्झिन्छ, र संसारले मानव साहसको त्यो अद्भुत कथा सम्झिन्छ ।