न्युजील्याण्डमा आज वाइटेङ्गी डे (Waitangi Day) मनाइँदैछ। आज भन्दा १८५ वर्षअघि, फेब्रुअरी ६, १८४० मा न्युजील्याण्डका माओरी प्रमुखहरू र बेलायती साम्राज्यबीच वाइटेङ्गी सन्धि हस्ताक्षर भएको दिनको सम्झनामा हरेक वर्ष यो दिवस मनाइन्छ। यो केवल ऐतिहासिक स्मरण नभई न्युजील्याण्डको पहिचान, न्याय र साझा भविष्यसँग जोडिएको दिनको रूपमा लिइन्छ।
आज सहर बिहानैदेखि उत्सवपूर्ण बनाइएको छ। विभिन्न शहरमा सांस्कृतिक कार्यक्रम, परम्परागत हाका, माओरी गीत र शान्तिपूर्ण प्रदर्शनको आयोजना हुँदैछ। करङ्गा (आह्वान), हाका, राष्ट्रिय झण्डा र शान्तिपूर्ण प्रदर्शनले जनतालाई यो दिनको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्व सम्झाइरहेको छ। युवा पुस्ता इतिहास बुझ्ने र समावेशी समाज निर्माण गर्ने अवसरका रूपमा यस दिवसलाई उपयोग गरिरहेका छन्।
प्रधानमन्त्री क्रिस हिप्किन्सले एक समारोहमा भनेका थिए, “वाइटेङ्गी सन्धि कुनै पुरानो कागज होइन। यो साझेदारी, सम्मान र सहअस्तित्वको निरन्तर प्रतिबद्धता हो।” आजको वाइटेङ्गी डे केवल अतीतको स्मरण होइन, भविष्यको दिशानिर्देश पनि बनेको छ। सम्झौता, संघर्ष र सहअस्तित्वको यही कथाले न्युजील्याण्डलाई बहुसांस्कृतिक राष्ट्रको रूपमा अगाडि बढाइरहेको छ।
सन् १९३४ मा पहिलोपटक वाइटेङ्गी डे मनाइएको थियो र सन् १९७४ देखि यस दिनलाई आधिकारिक रूपमा सार्वजनिक बिदा घोषित गरिएको छ।
वाइटेङ्गी सन्धि के हो?
वाइटेङ्गी सन्धि, जसलाई अंग्रेजीमा Treaty of Waitangi र माओरी भाषामा Te Tiriti o Waitangi भनिन्छ, सन् १८४० मा माओरी र बेलायती प्रतिनिधिहरूबीच हस्ताक्षर गरिएको कानुनी सम्झौता हो। यस सन्धिको उद्देश्य न्युजील्याण्डमा बसोबास गर्ने माओरी र बेलायती नागरिकहरूलाई साझा कानून र समझदारीको आधारमा सहअस्तित्वको मार्ग बनाउनु थियो।
सन्धिमा माओरीहरूको भूमि, जंगल, मत्स्यपालन र प्राकृतिक स्रोतहरूको संरक्षण गर्ने वाचा गरिएको छ। यसले माओरीलाई बेलायती नागरिकहरू जस्तै अधिकार र हैसियत दिन पनि प्रावधान गरेको छ। सन्धि अंग्रेजी र माओरी भाषामा दुई संस्करणमा तयार पारिएको थियो, तर माओरी संस्करण अंग्रेजीको प्रत्यक्ष अनुवाद थिएन। अंग्रेजी संस्करणमा आधारित तीन प्रमुख सिद्धान्त—साझेदारी, संरक्षण र सहभागिता—आजसम्म न्युजील्याण्डको कानुनी र सामाजिक संरचनामा मार्गदर्शक बनेका छन्।
इतिहास, विवाद र न्यायको यात्रा
सन्धि हस्ताक्षर भए पनि अंग्रेजी र माओरी संस्करणबीचको अर्थभिन्नताले दीर्घकालीन विवाद जन्मायो। इतिहासकारहरूले भन्छन्, यही विवादले वाइटेङ्गी डेलाई केवल उत्सव मात्र नभई आत्मसमीक्षा र न्यायका लागि चुनौती दिने दिन बनाएको हो।
वर्षौँसम्म सन्धिको कार्यान्वयन कमजोर रहँदा माओरीहरूको भूमि खोसिने, भाषा र संस्कृतिमा असर पर्ने जस्ता समस्या देखा परे। यही कारण २०औँ शताब्दीको उत्तरार्धमा Waitangi Tribunal स्थापना भयो, जसले ऐतिहासिक अन्यायको छानबिन र क्षतिपूर्तिको मार्ग खोलेको छ।
माओरी समुदायका नेताहरू वाइटेङ्गीलाई “हाम्रो विगत मात्र होइन, वर्तमान र भविष्यसँग जोडिएको जीवित सम्झौता” भनेर व्याख्या गर्छन्। पूर्व प्रधानमन्त्री डेभिड लाङ्गले वाइटेङ्गी डेको महत्व यसरी व्यक्त गरेका थिए, “वाइटेङ्गी डे हाम्रो गौरव र पीडाको दुवै स्मरण हो। यसले हामीलाई इमानदार भएर अगाडि बढ्न बाध्य बनाउँछ।”
